આઇ વિશ આઇ ન્યૂ તકનીક

મોટા નિર્ણયો લેતી વખતે માણસ માહિતીના ઢગલા નીચે દબાઈ જાય છે. સમસ્યા એ નથી હોતી કે આપણી પાસે માહિતી ઓછી છે, પણ એ હોય છે કે કઈ માહિતી ખરેખર નિર્ણાયક છે તે આપણે જાણતા નથી. આ ગૂંચવણ ઉકેલવા માટે એક સાદો પ્રશ્ન પૂછવો પડે: 'કામ શરૂ કરતાં પહેલાં મારે કઈ વાત જાણવાની જરૂર હતી?' અંગ્રેજીમાં આને 'આઇ વિશ આઇ ન્યૂ' (IWIK) કહે છે. નિર્ણય લેતા પહેલાં પોતાની અજ્ઞાનતાની ચોક્કસ યાદી બનાવવાની આ પદ્ધતિ છે.

આ વિચાર પોલ મેગ્નોન અને ઓડેડ નેત્ઝરે આગળ વધાર્યો. ઈસવીસન ૨૦૨૨માં બિઝનેસ જગતમાં આ ટેકનિકની ખાસ્સી ચર્ચા થઈ હતી. સામાન્ય રીતે લોકો પહેલા યોજના બનાવે છે અને પછી મુશ્કેલી પડે ત્યારે પસ્તાય છે. આ તકનીક તમને મુશ્કેલી આવતા પહેલાં જ પૂછવા મજબૂર કરે છે કે એવી કઈ અજાણી હકીકત છે જે આખી રમત પલટી શકે? અધકચરી ધારણાઓ પર દોડવા કરતાં જરૂરી ખાલી જગ્યાઓ ઓળખી લેવી વધુ સલામત છે.

આપણું મગજ ઝડપથી ઉકેલ શોધવા ટેવાયેલું છે. પ્રશ્ન ઊભો થાય એટલે આપણે તરત જવાબો ફેંકવા માંડીએ છીએ. પરંતુ યોગ્ય નિર્ણય લેવા માટે જવાબો કરતાં યોગ્ય સવાલો વધુ કિંમતી હોય છે. જ્યારે તમે ખુલ્લેઆમ સ્વીકારો છો કે 'મને આ વાતની ખબર નથી', ત્યારે તમે અંધારામાં તીર મારવાનું બંધ કરો છો. આ પદ્ધતિ પ્રોજેક્ટનું નુકસાન અટકાવે છે.

ધારો કે મુકેશભાઈ ઘર ખરીદવા માટે તગડી હોમ લોન લેવા બેંકમાં જાય છે. બેંકવાળા રંગબેરંગી બ્રોશર અને સસ્તા વ્યાજદરના આંકડા બતાવે છે. સામાન્ય માણસ તરત સહી કરી દેશે. પણ જો મુકેશભાઈ આ તકનીક વાપરે, તો તેઓ જાતને પૂછશે: 'આ કરાર પર સહી કરતાં પહેલાં મારે શું જાણવું જરૂરી હતું?' જવાબ મળશે: જો વ્યાજના દર અચાનક વધશે તો મારો ઈએમઆઈ કેટલો વધશે? નોકરી જતી રહે તો બેંક કેટલો દંડ ફટકારશે? પ્રી-પેમેન્ટ પર કોઈ છુપો ચાર્જ છે? આ સવાલો પૂછતાં જ એજન્ટનો ચહેરો બદલાઈ જશે. અસલી વાસ્તવિકતા સામે આવી જશે.

ખોટા જવાબોથી એટલું નુકસાન નથી થતું, જેટલું ન પૂછાયેલા સાચા સવાલોથી થાય છે. તમારી અજ્ઞાનતા ઓળખવી એ જ હોશિયારીની શરૂઆત છે.