ખરબચડી સરહદ

કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા એટલે કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સીધી લીટીમાં કામ કરતી નથી. નવી ટેક્નોલોજીની ક્ષમતા ગોળ કે સપાટ મેદાન જેવી નથી હોતી. એ એક અત્યંત ખરબચડી, વળાંકોવાળી સરહદ જેવી હોય છે. અમુક અઘરા કામો મશીન આંખના પલકારામાં સચોટ રીતે કરી નાખે છે. પણ એની બરાબર બાજુમાં રહેલું તદ્દન સાદું, પાયાનું કામ આપવામાં આવે તો તે ભયંકર ભૂલ કરી બેસે છે. આ અણધારી સરહદ ક્યાં પૂરી થાય છે અને ક્યાં નવો ખાડો પડે છે તે કોઈ જાણતું નથી. એને ઓળખવી એ જ આજના સમયનો મોટો પડકાર છે.

આ વિચાર વર્ષ ૨૦૨૩માં હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના સંશોધકો એથન મોલિક, કરીમ લાખાની અને તેમના સાથીઓએ રજૂ કર્યો હતો. એમણે બોસ્ટન કન્સલ્ટિંગ ગ્રૂપના સેંકડો કન્સલ્ટન્ટ્સ પર પ્રયોગ કર્યો. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. જે કામો આ ટેક્નોલોજીની અદૃશ્ય સરહદની અંદર હતા, ત્યાં કામ કરનારા માણસોની ગુણવત્તા ૪૦ ટકા વધી ગઈ. પણ જેવું કામ એ ખરબચડી સરહદની બહાર ગયું, ત્યાં મશીને ખોટા જવાબો આપ્યા અને તેના પર આંધળો વિશ્વાસ મૂકનારા માણસો ખરાબ રીતે નિષ્ફળ ગયા.

કોઈપણ સાધનને સમજવાની આ રીત છે. માણસ ધારી લે છે કે જો મશીન મુશ્કેલ કોડિંગ કે કવિતા લખી શકે છે, તો તે ધોરણ ૪નું ગણિત તો સરળતાથી ઉકેલી જ લેશે. આ ભ્રમ છે. ટેક્નોલોજી માણસની જેમ ક્રમશઃ શીખતી નથી. એ એક જગ્યાએ જીનિયસ છે અને બીજી જ પળે બાલિશ ભૂલ કરે છે. જો તમે એ સરહદનો નકશો સમજ્યા વિના બધું જ મશીનને સોંપી દેશો, તો તમારો અંદાજ ઊંધો વળશે.

અમદાવાદના નવરંગપુરામાં બોર્ડની પરીક્ષાની તૈયારી કરાવતો એક મોટો ટ્યુશન ક્લાસ છે. ત્યાં ફિઝિક્સના શિક્ષકે ઉત્સાહમાં આવીને ટેક્નોલોજી આધારિત સોફ્ટવેર વાપરવાનું શરૂ કર્યું. સોફ્ટવેરે આઈઆઈટી જેવી અઘરી પરીક્ષાના મુશ્કેલ દાખલા પાંચ સેકન્ડમાં સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ ગણી આપ્યા. શિક્ષક પ્રભાવિત થઈ ગયા. પછી એમણે ગુજરાત બોર્ડના ૧૨મા ધોરણના સરળ પ્રેક્ટિકલ પ્રશ્નો પેપરમાં ગોઠવવાનું કામ સોંપ્યું. મશીને એવા સવાલો બનાવ્યા જેમાં સાદા નિયમો જ ખોટા લાગુ પડ્યા હતા. વિદ્યાર્થીઓ ગૂંચવાયા. કારણ સ્પષ્ટ હતું. અઘરી થિયરી મશીનની સરહદની અંદર હતી, પણ સ્થાનિક સિલેબસની સામાન્ય વ્યવહારુ સમજ એ સરહદની બહાર રહી ગઈ હતી.

નવા સાધનની તાકાત જોવી સહેલી છે, એની મૂર્ખામી ક્યાં શરૂ થાય છે તે પારખવું અઘરું છે.