જીડોકા પદ્ધતિ

કોઈ પણ વ્યવસ્થામાં ખામી દેખાય ત્યારે કામ ચાલુ રાખવું એ સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. જાપાની ઉત્પાદન પ્રણાલીનો એક કડક નિયમ છે: ખામી પકડાય એટલે આખી લાઇન થંભાવી દો. આ વિચારને 'જીડોકા' કહે છે. અંગ્રેજીમાં તેને માણસની બુદ્ધિવાળું ઓટોમેશન કહેવામાં આવે છે. સટોશી ટોયોડાએ વીસમી સદીની શરૂઆતમાં એક એવો લૂમ બનાવ્યો હતો જે દોરો તૂટતાં જ આપોઆપ બંધ થઈ જતો. ત્યાંથી આ સિદ્ધાંત ટોયોટા પ્રોડક્શન સિસ્ટમનો પાયો બન્યો. મોટાભાગના મેનેજરો માને છે કે ચાલુ કામ અટકવું ન જોઈએ, ભલે પછી નબળો માલ બનતો રહે. જીડોકા આ ભ્રમને સીધો લાત મારે છે.

આ પદ્ધતિનો પહેલો નિયમ છે વિસંગતતા પકડવી. બીજો નિયમ, તરત કામ અટકાવવું. ત્રીજો નિયમ, તાત્કાલિક ઉકેલ લાવવો અને ચોથો નિયમ, મૂળ કારણ શોધીને સિસ્ટમ કાયમ માટે સુધારવી. મોટા નુકસાનથી બચવાનો આ એકમાત્ર નક્કર રસ્તો છે. મોટાભાગની કંપનીઓ ખરાબ પ્રોડક્ટ બની ગયા પછી છેલ્લે ઇન્સ્પેક્શન ગોઠવે છે. એ પોસ્ટમોર્ટમ છે. જીડોકા રોગની શરૂઆતમાં જ સર્જરી કરવાની હિંમત આપે છે. સામાન્ય મજૂર પાસે પણ આખી ફેક્ટરી અટકાવી દેવાનું લાલ બટન દબાવવાની સત્તા હોય છે.

બોલિવૂડના સ્ટુડિયોમાં આ સિદ્ધાંતનો અભાવ બરાબર જોવા મળે છે. કરોડ રૂપિયાના બજેટવાળી ફિલ્મનો શૂટિંગ સેટ લાગેલો હોય છે. ત્રીજા દિવસે ડિરેક્ટર કે પ્રોડ્યુસરને સમજાય છે કે સ્ક્રિપ્ટમાં મોટો લોચો છે, સંવાદો નબળા છે અને વાર્તા બેસતી નથી. છતાં કોઈ શૂટિંગ રોકવાની હિંમત કરતું નથી. 'સેટ લાગ્યો છે, તારીખો બગડશે, રોજના લાખોનો ખર્ચ છે, ચલાવી લો, એડિટિંગમાં સુધારી લઈશું'—આ ભારતીય જુગાડ છે. પરિણામે સો કરોડની પસ્તી તૈયાર થાય છે અને થિયેટરમાં પહેલા જ દિવસે ભોંયભેગી થઈ જાય છે. જો સ્ક્રિપ્ટ ટેબલ પર જ લાલ બટન દબાવીને પ્રોજેક્ટ અટકાવી દીધો હોત, તો એ નુકસાન ક્યારેય ન થાત.

આપણે આપણી જિંદગીમાં પણ આ જ ભૂલ કરીએ છીએ. ખોટા સંબંધો, ખોટા કરિયર કે ખોટા ધંધામાં આપણે રથ દોડાવ્યે રાખીએ છીએ, કારણ કે અટકવું આપણને પરાજય જેવું લાગે છે. જીડોકા શીખવે છે કે સમયસર અટકી જવું એ નબળાઈ નથી પણ અસાધારણ શાણપણ છે. કચરો આગળ ધપાવવા કરતાં મશીન બંધ રાખવું સસ્તું પડે છે.

જે માણસ ભૂલ જોઈને પણ ગાડી ઊભી રાખતો નથી, એ સીધો ખાઈમાં જ બ્રેક મારે છે.