લેબલનો કાયદો

કોઈપણ વસ્તુ કે માણસ પર એક વાર ચબરખી ચોંટાડી દો, એટલે મગજ વિચારવાનું બંધ કરી દે છે. આપણે પેકેટની અંદર શું છે તે જોતા નથી, બહાર છાપેલો સિક્કો વાંચીને સંતોષ માની લઈએ છીએ. આ લેબલનો કાયદો છે. નામ એ વાસ્તવિકતા નથી, પણ દુનિયા નામ જોઈને જ ચુકાદો આપી દે છે. એકવાર તમે કોઈ બાબતનું નામકરણ કરી નાખો, પછી અસલ સત્ય ઓગળી જાય છે અને માત્ર છાપ બાકી રહી જાય છે.

આ વિચાર કોઈ એક ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિક કે પુસ્તકમાંથી આવ્યો નથી. સમકાલીન વ્યવહારુ સાહિત્યમાં અને કાયદાકીય ભાષામાં લેબલના અર્થો અલગ છે, પણ રોજિંદા જીવનમાં આ એક સહજ માનસિક આળસ છે. માણસ જટિલતાથી ડરે છે. તેને દરેક વાત માટે એક ડબ્બો જોઈએ છે, જેના પર ચોખ્ખા અક્ષરે લેબલ લગાવી શકાય. ડબ્બાનું નામ બદલાય એટલે આપણો વ્યવહાર બદલાઈ જાય છે.

આ ભ્રમની કિંમત આપણે રોજ ચૂકવીએ છીએ. જે ક્ષણે તમે કોઈ વ્યક્તિને 'કામચોર' કે 'હોશિયાર' કહી દો છો, તે ક્ષણથી તમે તેનું સાચું કામ જોવાનું બંધ કરો છો. ઓફિસમાં કોઈ યોજનાને 'ઇનોવેટિવ' કહી દો એટલે તેના ખામીભર્યા પરિણામો તરફ સૌ આંખ આડા કાન કરે છે. સાચું નુકસાન ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણે લેબલને જ અંતિમ સચ્ચાઈ માનીને નિર્ણયો લેવા માંડીએ છીએ.

ભારતીય શહેરોમાં આ તમાશો રોડ પર અને રેલવેમાં દર મિનિટે દેખાય છે. અમદાવાદ કે મુંબઈમાં ટ્રાફિક વચ્ચે એક રસ્તા પર મોટું બોર્ડ મારેલું હોય: 'વન વે'. બોર્ડ લાગી ગયું એટલે કાગળ પર શિસ્ત આવી ગઈ. વાસ્તવમાં સામેથી ત્રણ રિક્ષા, બે સ્કૂટર અને એક ગાય એકસાથે ધસી આવતા હોય છે. રેલવે સ્ટેશન પર ડબ્બા બહાર 'સુપરફાસ્ટ એક્સપ્રેસ' લખેલું હોય, પણ એ ટ્રેન દરેક નાના સ્ટેશને બે કલાક પડી રહે. નામ સુપરફાસ્ટ છે, માટે આપણે વધારાનો ચાર્જ ચૂકવીને ખુશ થઈએ છીએ. બોર્ડ બદલાયું, પરિસ્થિતિ એ જ રહી.

ડબ્બા પર લખેલું નામ અમૃત હોઈ શકે, પણ અંદર જો ઝેર હોય તો લેબલ તમને બચાવી શકતું નથી.