ગયા મંગળવારનો ભ્રમ

તમે માનો છો કે આ દુનિયા હજારો વર્ષ જૂની છે. તમારા બાળપણના ફોટા છે, ઘરમાં જૂની પેટી છે, દેશનો ઇતિહાસ છે. પણ જો આખી સૃષ્ટિ ગયા મંગળવારે જ બની હોય તો? તમારા મગજમાં સચવાયેલી સ્મૃતિઓ, ખિસ્સામાં રહેલા જૂના સિક્કા અને જમીનમાં દટાયેલા ડાયનાસોરના હાડકાં—બધું જ ગયા મંગળવારે એવી રીતે ગોઠવી દેવાયું હોય જેથી તમને લાગે કે બ્રહ્માંડ અબજો વર્ષ જૂનું છે. આ વિચારને ફિલસૂફીમાં 'લાસ્ટ ટ્યુઝડેઇઝમ' કહે છે. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક દાવો નથી, પણ માનવ મનની એક મોટી મર્યાદા ખુલ્લી પાડતી કલ્પના છે.

આ વિચારનો મૂળ પાયો જાણીતા ફિલસૂફ બર્ટ્રાન્ડ રસેલના પાંચ મિનિટવાળા પ્રયોગમાં છે. તેમણે ૧૯૨૧માં લખેલું કે જો દુનિયા પાંચ મિનિટ પહેલાં જ પેદા થઈ હોય, તો પણ કોઈ એને ખોટું સાબિત ન કરી શકે. પાછળથી ધાર્મિક કટ્ટરતા અને તર્ક વગરના દાવાઓની મજાક ઉડાવવા માટે મંગળવારનું નામ જોડીને આ રૂપક ઘડાયું. જે વિચારને કોઈપણ પુરાવાથી ખોટો સાબિત ન કરી શકાય, એ વૈજ્ઞાનિક રીતે નકામો છે. એ માત્ર એક જિદ્દી ભ્રમ છે.

આ મોડેલનું અસલ જોખમ વ્યવહારમાં સમજાય છે. જ્યારે કોઈ વિચારધારા કે બિઝનેસ મોડેલ એવું માળખું બનાવી લે કે તેને કોઈ તર્ક પરાસ્ત ન કરી શકે, ત્યારે વિનાશ શરૂ થાય છે. બજારમાં નવા પડકારો આવે ત્યારે જૂની માન્યતાઓને વળગી રહેનારા મેનેજરો માને છે કે બધું હંમેશાં તેમની ગણતરી મુજબ જ ચાલતું આવ્યું છે. તેઓ ભૂતકાળને એવી રીતે યાદ કરે છે જે તેમની વર્તમાન નિષ્ફળતાને છાવરી લે.

ભારતની મોટી પારિવારિક કંપનીઓમાં આ રોગ બહુ સામાન્ય છે. ધારો કે એક સદી જૂની કાપડની મિલ છે. નવી ઈ-કોમર્સ બ્રાન્ડ્સ આવીને બજાર છીનવી લે છે, પણ બોર્ડરૂમમાં બેઠેલા જૂના ડિરેક્ટરો દાવો કરે છે કે અમારી બ્રાન્ડની વફાદારી અખંડ છે. તેઓ ગ્રાહકના બદલાયેલા મિજાજને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. જ્યારે નુકસાન થાય ત્યારે કહેશે કે મંદી તો હમણાં બે મહિનાથી જ આવી છે, બાકી આપણો પાયો તો અડીખમ છે. તેઓ અસલિયતમાં નહીં, પણ પોતાની સગવડ મુજબ રચેલા કાલ્પનિક ભૂતકાળમાં જીવે છે.

જે જૂઠને કોઈ સાબિતીથી તોડી શકાતું નથી, તે સત્ય નથી પણ સૌથી ખતરનાક વહેમ છે.