મુઠ્ઠીભર લોકોનો નિયમ

કોઈ વિચાર, ફેશન કે વાઈરસ આખી દુનિયામાં ફેલાય ત્યારે ભીડ કામ નથી કરતી. શરૂઆત હંમેશાં થોડાક જ લોકો કરે છે. માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાની જાણીતી ચોપડી ‘ધ ટિપિંગ પોઈન્ટ’માં આ વિચાર મુક્યો. એમનો દાવો સાદો છે: કોઈપણ સામાજિક ઉછાળો કે મોટું પરિવર્તન બધા લોકો સરખી રીતે લાવતા નથી. માત્ર ત્રણ પ્રકારના અસાધારણ માણસો આખું વાતાવરણ બદલી નાખે છે. કનેક્ટર્સ, જે સેંકડો લોકોને વ્યક્તિગત રીતે ઓળખે છે. માવેન્સ, જે બજારની ઝીણી માહિતીના જ્ઞાનકોશ છે. અને સેલ્સમેન, જે પથ્થર પણ વેચી શકે તેવી સમજાવટની તાકાત ધરાવે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે મોટી ચળવળ લોકશાહી ઢબે ચાલે છે. ખોટો વહેમ છે. નેટવર્ક સિદ્ધાંત કહે છે કે સોમાંથી પંચાણુ માણસો માત્ર નિષ્ક્રિય શ્રોતાઓ હોય છે. માહિતી, વિશ્વાસ અને અફવાઓ ચોક્કસ નોડ્સમાંથી વહે છે. જો તમે એ મુઠ્ઠીભર લોકોને પકડી ન શકો, તો તમારું લાખો રૂપિયાનું માર્કેટિંગ કચરાટોપલીમાં જશે. સમાજ સમાન નથી હોતો; કેટલાક લોકો પાસે સંબંધોની અપ્રમાણસર મૂડી હોય છે.

આ નિયમ સમજવો હોય તો સુરતની ટેક્સટાઈલ માર્કેટ કે મહિધરપુરા હીરાબજારમાં જવું પડે. પાંચ હજાર વેપારીઓ આખો દિવસ બૂમો પાડતા હોય, પણ માર્કેટનો મિજાજ માત્ર સાત કે આઠ દલાલો નક્કી કરે છે. કોઈ વિદેશી કંપનીની નવી પોલિસી આવે કે કાચા હીરાના ભાવ તૂટે, આખી બજાર આંધળી દોડ નથી મૂકતી. બધા અમૃતભાઈ કે પ્રવીણભાઈની પેઢી સામે જુએ છે. અમૃતભાઈ ‘માવેન’ છે, એમને આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવની ઊંડી સમજ છે. પ્રવીણભાઈ ‘કનેક્ટર’ છે, એ મુંબઈથી લઈને એન્ટવર્પ સુધીના સો વેપારીઓને ફોન જોડી શકે છે. આ બે માણસો પાનની ગલ્લે ઊભા રહીને જે વાત વહેતી મૂકે, એ સાંજે પાંચ વાગ્યા સુધીમાં આખા સુરતનો અફર નિયમ બની જાય છે.

મોટા ટોળાને પ્રભાવિત કરવાનો વિચાર જ આળસુ મગજની નિશાની છે. ભીડને દિશા આપવા માટે આખા શહેરને સમજાવવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એ ત્રણ ટકા લોકોને ઓળખી લો જેમના શબ્દો પર બાકીનું બજાર શ્વાસ લે છે.

આખી દુનિયા તમારી વાત માને એ જરૂરી નથી; બસ એ બે માણસો માની જવા જોઈએ જેમના ખભા પર આખી દુનિયા બેઠી છે.