અન્યની ચેતનાને ઉતારી પાડવાની વૃત્તિ

આપણે આપણી પોતાની ખોપરીની અંદર સતત જીવીએ છીએ. આપણા વિચારો, સંવેદનાઓ, ડર અને યોજનાઓ આપણને અતિશય ગહન અને ગૂઢ લાગે છે. પણ સામે ઊભેલી વ્યક્તિ? આપણને હંમેશાં એમ જ લાગે છે કે તેના મગજમાં બહુ સપાટ અને છીછરા વિચારો ચાલે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે અન્ય લોકો ઓછું વિચારે છે, ઓછું અનુભવે છે અને તેમના નિર્ણય માત્ર ઉપરછલ્લા હોય છે. આ માનસિક ખામીને મનોવિજ્ઞાનમાં લેસર માઇન્ડ્સ પ્રોબ્લેમ કહે છે. પોતાની અંદર સાગર જોવો અને સામા માણસના મગજને ખાબોચિયું ગણવું.

આ વિચાર શિકાગો યુનિવર્સિટીના મનોવૈજ્ઞાનિક નિકોલસ એપ્લેએ પોતાના પુસ્તક 'માઇન્ડવાઇઝ'માં ખૂબ સ્પષ્ટ રીતે મૂક્યો હતો. તેમનું સંશોધન સાબિત કરે છે કે માણસ બીજાના મગજની ઊંડાઈનું હંમેશાં અલ્પાંકન કરે છે. આપણે આપણી લાગણીઓને સંકુલ ગણીએ છીએ, જ્યારે સામા માણસને માત્ર એક યાંત્રિક ઢીંગલું કે પ્રતિક્રિયા આપતું મશીન સમજી લઈએ છીએ. આ કોઈ દુષ્ટતા નથી, મગજની આળસ છે. બીજાની અંદર પણ આપણા જેવો જ સંપૂર્ણ ચેતનાનો બ્રહ્માંડ ધબકે છે તે સ્વીકારવામાં વધુ મહેનત પડે છે.

આ ભ્રમ સંસારમાં સૌથી વધુ ઝેર રેડે છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો અડધોઅડધ કકળાટ આ જ માનસિકતામાંથી જન્મે છે. સાસુને લાગે છે કે વહુ આખો દિવસ બેસીને માત્ર પોતાના અહંકાર અને આળસમાં રાચે છે, તેના કોઈ ઊંડા સંઘર્ષ કે ઈરાદા હોઈ જ ન શકે. બીજી બાજુ વહુ માની લે છે કે સાસુ તો જૂના જમાનાની જડ પથ્થર છે, તેમને કોઈ સંવેદના કે આધુનિક મુશ્કેલીઓની સમજણ જ નથી. પતિ-પત્નીની દલીલોમાં પણ આ જ દેખાય છે: 'તું તો સાવ લાગણીહીન છે, તને કંઈ સમજાતું જ નથી!' આપણે માની લઈએ છીએ કે સામેવાળા પાસે બુદ્ધિ અને હૃદય બંને આપણા કરતાં ઓછા માપમાં છે.

જ્યારે તમે સામા માણસને તમારાથી ઓછી વિચારશક્તિવાળો માની લો છો, ત્યારે તમે વાતચીત બંધ કરી દો છો અને માત્ર આદેશ આપો છો. સામેની વ્યક્તિ પોતાની પીડા કે તર્ક સમજાવવા મથે ત્યારે આપણે તેને નાટક અથવા મૂર્ખાઈ ગણીએ છીએ. આ રીતે સંબંધોમાં ક્યારેય સંવાદ થતો નથી, માત્ર બે મોનોલોગ એકબીજા સાથે અથડાય છે. બીજાના મગજને આપણી બરાબરનું સંકુલ માનવું એ સજ્જનતા નથી, સાચી બુદ્ધિની અનિવાર્ય શરત છે.

સામેવાળો માણસ તમારા જેટલો જ જટિલ અને ઘવાયેલો છે; ફર્ક એટલો જ છે કે તેનું અંદરનું નાટક તમે જોઈ શકતા નથી.