લોકપ્રિયતાની અદ્રશ્ય સીમા

સમાજ તમને સફળ જોવા માંગે છે, પણ અમુક હદ સુધી જ. તમે પ્રગતિ કરો ત્યાં સુધી લોકો તાળીઓ પાડશે. તમે જો વધારે પડતા આગળ નીકળી ગયા, તો એ જ લોકો અકળાવા લાગશે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક સીમાને ‘લાઇકેબિલિટી લિમિટ’ કહે છે. માણસ પોતાના મનમાં એક અદ્રશ્ય લક્ષ્મણરેખા દોરી લે છે. તેને ડર લાગે છે કે જો તે વધુ સફળ થશે, તો લોકો તેને નફરત કરવા માંડશે. પરિણામે, તે પોતે જ પોતાના પગ પર કુહાડી મારે છે જેથી લોકોની નજરમાં વહાલા રહી શકાય.

લેખિકા બ્રિઆના વિસ્ટે તેમના પુસ્તક ‘૧૦૧ એસેઇસ ધેટ વિલ ચેન્જ ધ વે યુ થિંક’માં આ વિચાર સમજાવ્યો છે. માણસ ટોળાથી સાવ જુદો પડતાં ડરે છે. ઉત્ક્રાંતિના કાળથી આપણને કબીલામાંથી બહાર ફેંકાઈ જવાનો ભય રહ્યો છે. એટલે આપણે અજાણતાં જ આપણી ક્ષમતા સંકોચી લઈએ છીએ. લોકો આપણાથી અસુરક્ષિત ન અનુભવે એટલા માટે આપણે જાતે જ નાના બની રહીએ છીએ. આ કોઈ વિનમ્રતા નથી, માત્ર અસ્વીકારનો જૂનો ભય છે.

આ વૃત્તિ મહત્વાકાંક્ષાનું ધીમું ઝેર છે. ખાસ કરીને આપણા સમાજમાં જ્યાં કોઈની ઊંચી ઉડાન તરત જ ઈર્ષ્યા જગાવે છે. ધારો કે કિરીટભાઈ દર વર્ષે મિત્રો સાથે ગોવા કે મહાબળેશ્વર રજાઓમાં જાય છે. હવે ધંધામાં મોટો નફો થયો એટલે તેઓ આ વખતે પત્ની સાથે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જઈ શકે તેમ છે. પણ સોસાયટી કે પરિવારના વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં ઈર્ષ્યા ન જાગે, લોકો એમને ‘બહુ હવા ભરાઈ ગઈ છે’ તેમ ન કહે, એટલે તેઓ જાણીજોઈને સ્વિસ ટૂર રદ કરીને જૂનાગઢ કે શિરડીની સામાન્ય યાત્રા પતાવી લે છે. પોતાની ખુશી દબાવીને લોકોનું મન સાચવવું, આ એ જ સીમા છે.

લોકો તમને ત્યાં સુધી જ ચાહશે જ્યાં સુધી તમે એમના અહમને ઠેસ નથી પહોંચાડતા. જેવી તમારી સફળતા તેમની નિષ્ફળતાનો અરીસો બનશે, એમનો પ્રેમ ટીકામાં ફેરવાઈ જશે. બીજાને સાચવવા માટે પોતાની પાંખો કાપી નાખવી એ મૂર્ખાઈ છે. ટોળાને ખુશ રાખવા જીવશો તો આખી જિંદગી મધ્યમ બનીને સડી જશો.

જે લોકો તમારી ઊંચાઈ જોઈને મોં બગાડે છે, એમને ખુશ રાખવા માટે વામન બનવાની કોઈ જરૂર નથી.