લોટરી ભ્રમણા

કરોડો લોકો લોટરીની ટિકિટ ખરીદે છે. કોઈ એક ખાસ વ્યક્તિ, ધારો કે તમે પોતે, પહેલો નંબર જીતો તેની સંભાવના શૂન્ય બરાબર છે. પણ કોઈક તો જીતવાનું જ છે તેની સંભાવના સો ટકા છે. લોટરી ભ્રમણા આ બે વાતો વચ્ચે થતી બુદ્ધિની ગૂંચવણ છે. જ્યારે અકસ્માતે કોઈ એક ચોક્કસ પરિણામ આવી જાય, ત્યારે માણસ માની લે છે કે આની પાછળ કોઈ અદ્રશ્ય યોજના, નિયતિ કે ચમત્કાર છુપાયેલો છે. ગણિત જેને શુદ્ધ આંકડાકીય અકસ્માત ગણે છે, તેને આપણું મન ઈશ્વરીય સંકેત માની બેસે છે.

આ શબ્દ તત્વચિંતકો અને સંભાવના શાસ્ત્રના લેખકોમાં વર્ષોથી વપરાય છે. જેમ્સ ઝિમરિંગ જેવા લેખકોએ વિજ્ઞાન અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચેની ભેદરેખા સમજાવવા આ ખ્યાલ વાપર્યો છે. મૂળ વાત સીધી છે. જ્યારે ઘટના ઘટી જાય પછી તમે તેના તરફ પાછળ વળીને જુઓ, ત્યારે તે અતિશય અસંભવિત લાગે છે. પરિણામે આપણને લાગે છે કે કોઈ દૈવી શક્તિએ આ પરિણામ પસંદ કર્યું છે. વાસ્તવમાં કોઈને કોઈ પરિણામ તો આવવાનું જ હતું.

આ ભ્રમણા માણસને અંધશ્રદ્ધાળુ અને અહંકારી બનાવે છે. પોતાના લાભને લોકો વિધાતાનો આશીર્વાદ માને છે અને બીજાની નિષ્ફળતાને કર્મનો દંડ. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે બ્રહ્માંડ આપણા માટે ખાસ નિયમો બનાવતું નથી. મોટી સંખ્યાઓની રમતમાં વિચિત્ર સંજોગો આપોઆપ સર્જાય છે.

આપણા જ્ઞાતિ સંમેલનો કે લગ્નના બજારમાં આ રોજ જોવા મળે છે. વડોદરાના મુકેશભાઈની દીકરી માટે અમદાવાદમાં એક એવો છોકરો મળી આવ્યો જેનો જન્મ પણ એ જ હોસ્પિટલમાં થયો હતો અને બંનેના દાદા જૂના મિત્રો હતા. આખા કુટુંબમાં ગણગણાટ શરૂ થઈ જાય છે કે આ તો જન્મજન્માંતરનું લેણાદેવી છે, સ્વર્ગમાં બનેલી જોડી છે. લાખો પરિવારો જ્યારે વર્ષો સુધી સંબંધો શોધતા હોય, ત્યારે આવા બે-ચાર અણધાર્યા મેળ બેસી જવા એ કોઈ ચમત્કાર નથી. તે માત્ર સંભાવના શાસ્ત્રની સામાન્ય લોટરી છે.

ચમત્કાર કશું બન્યો નથી, માત્ર સિક્કો તમારા પક્ષમાં ઊછળીને પડ્યો છે.