ઓછા વજનનો વિરોધાભાસ

આંકડાશાસ્ત્ર ક્યારેક એવા જૂઠાણાં બોલે છે જે સાંભળીને તબીબો પણ ચોંકી ઊઠે. સિત્તેરના દાયકામાં સંશોધક જેકોબ યેરુશલ્મીએ એક વિચિત્ર વાત નોંધી. જે નવજાત બાળકો જન્મ સમયે સામાન્ય કરતાં ઓછું વજન ધરાવતા હતા, તેમાં ધૂમ્રપાન કરતી માતાઓના બાળકોનો મૃત્યુદર ઓછો હતો અને ધૂમ્રપાન ન કરતી માતાઓના બાળકોનો મૃત્યુદર વધારે હતો. સપાટી પરથી જુઓ તો એવો અર્થ નીકળે કે સગર્ભાવસ્થામાં બીડી પીવી બાળકના જીવ માટે ફાયદાકારક છે. આ જ જાળ છે જેને વિજ્ઞાન 'લો-બર્થવેઇટ પેરાડોક્સ' કહે છે. આંકડા સાચા હતા, પણ તારણ ભયાનક રીતે ખોટું હતું.

વાસ્તવિકતા સાવ અલગ હતી. વજન ઓછું હોવા પાછળ બે કારણો હોઈ શકે: કાં તો મા સિગરેટ પીતી હોય, અથવા બાળકમાં કોઈ ગંભીર જન્મજાત ખોડખાંપણ હોય. જ્યારે તમે ફક્ત 'ઓછું વજન' ધરાવતા બાળકોની જ સરખામણી કરો છો, ત્યારે તમે અજાણતાં જ એક પક્ષપાતી સમૂહ પસંદ કરી લો છો. જે માતા બીડી નથી પીતી તેનું બાળક કેમ ઓછું વજન ધરાવે છે? કારણ કે તેમાં અંદરથી જ કોઈ જીવલેણ રોગ છે. તમાકુવાળા બાળક કરતાં રોગિષ્ઠ બાળકનું મૃત્યુ જોખમ ઘણું મોટું હતું. આંકડાકીય વિજ્ઞાનમાં આ ભૂલને કોલાઈડર બાયસ કહેવામાં આવે છે.

આ વિરોધાભાસ આપણને શીખવે છે કે અધકચરો ડેટા અંધશ્રદ્ધા કરતાં વધુ ખતરનાક સાબિત થાય છે. જ્યારે તમે પરિણામને પહેલેથી એક ચોક્કસ ચોકઠામાં બાંધી દો છો, ત્યારે અસલ કારણો ગાયબ થઈ જાય છે. આપણી આંખો દેખીતા પરિબળને હીરો કે વિલન બનાવી દે છે, પણ પાછળ છુપાયેલા મોટા રાક્ષસ તરફ કોઈ જોતું નથી.

બોલિવૂડમાં આ જ તમાશો વારંવાર જોવા મળે છે. નાના બજેટની બે કરોડમાં બનેલી ફિલ્મોની યાદી કાઢો. ડેટા બતાવશે કે સુપરસ્ટાર વગરની, નવા કલાકારોવાળી નાની ફિલ્મો બોક્સ ઓફિસ પર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ વધુ નફો કમાય છે, જ્યારે સો કરોડના સ્ટારવાળી નાની ફિલ્મો ફ્લોપ જાય છે. કોઈ મૂરખ પ્રોડ્યુસર આના પરથી નિયમ બનાવી લે કે સ્ટારને લેવાથી નુકસાન થાય છે. અસલ વાત એ છે કે સ્ટાર વગરની ફિલ્મ થિયેટર સુધી પહોંચી જ ત્યારે હોય જ્યારે તેની સ્ક્રિપ્ટમાં અસાધારણ દમ હોય. નબળી વાર્તાવાળી સ્ટારલેસ ફિલ્મો તો રിലિઝ પણ નથી થતી. તમે ફક્ત સફળ થયેલા નબળા વજનવાળાને જોઈને આખા ગણિતનો ભ્રમ પાળી લીધો.

અધૂરો ડેટા વાંચીને કૂદકો મારશો નહીં; બીમાર માણસ દવા વિના પણ જીવી જાય એનો અર્થ એ નથી કે દવા ઝેર છે.