જાળવણીનો વિરોધાભાસ

જે વસ્તુ વ્યવસ્થિત ચાલે છે તેની કદર કોઈ કરતું નથી. જ્યારે બધું બરાબર હોય ત્યારે કાળજી લેવી નકામો ખર્ચ અને સમયનો બગાડ લાગે છે. પણ જેવી એ કાળજી બંધ થાય, ધીમે ધીમે આખો માળો વિખેરાઈ જાય છે. આ વિચારને લેખક લુકા ડેલાનાએ 'મેઇન્ટેનન્સ પેરાડોક્સ' તરીકે ઓળખાવ્યો છે. વિચાર સાદો છે. નિયમિત જાળવણી ક્યારેય તાકીદની લાગતી નથી. તેનાથી તાત્કાલિક કોઈ વાહવાહી મળતી નથી. પણ તેની ઉપેક્ષા ભવિષ્યમાં મોટી હોનારત સર્જે છે.

માનવ મન હંમેશાં આગ ઓલવનારાને હીરો માને છે. જે માણસ આગ લાગવા જ ન દે, તેનું કોઈ સન્માન કરતું નથી. પુલ સલામત ઊભો રહે તેનું કોઈ શ્રેય એન્જિનિયરને નથી આપતું. પુલ તૂટે પછી બચાવ કામગીરી કરનાર અખબારોમાં ચમકે છે. અટકાયતી જાળવણી અદ્રશ્ય હોય છે. સફળ જાળવણીનું પરિણામ શૂન્ય ઘટના છે. અને માણસ ખાલીપણાને સિદ્ધિ ગણવા તૈયાર નથી.

આ વિરોધાભાસ આપણા ઘરસંસારમાં સૌથી વધુ લોહી પીએ છે. ધીરુભાઈ અને સુધાબહેનના લગ્નને પંદર વર્ષ થયાં છે. કોઈ મોટો ઝઘડો નથી. પણ રોજેરોજની નાની વાતોની લેવડદેવડ બંધ થઈ ગઈ છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચે ચા-નાસ્તા સમયે થતી દસ મિનિટની સહજ વાતચીત ધીમે રહીને ગાયબ થઈ ગઈ. કોઈને એ વાત તાકીદની ન લાગી. લાગ્યું કે બધું બરાબર તો ચાલે છે, રોજ ક્યાં ખુશામત કરવી. પણ અંદરથી સંબંધનું તેલ સુકાઈ ગયું હતું. એક સામાન્ય બાબતે ઘરમાં એવો ભડકો થયો કે વાત કોર્ટ સુધી પહોંચી ગઈ.

સંબંધ હોય કે મશીન, તેને સાચવી રાખવા માટે રોજ થોડું વહાલ અને થોડી મહેનત આપવી પડે છે. જ્યારે બધું શાંત દેખાતું હોય ત્યારે જ ખરી કટોકટી પાકી રહી હોય છે. આપણે વિનાશ થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઈએ છીએ, કારણ કે સાચવવામાં કોઈ ગ્લેમર નથી હોતું. સમારકામનો દેખાડો થઈ શકે, નિભાવણી તો શાંતિથી જ કરવી પડે.

જે વૃક્ષને તમે રોજ પાણી પાવ છો તેની કોઈ તસવીર નથી પાડતું, પણ સુકાઈને પડે ત્યારે આખો મહોલ્લો તમાશો જોવા ભેગો થાય છે.