ઘાતક સામાન્યતા

જ્યારે કોઈ અત્યંત અસામાન્ય, ભ્રષ્ટ કે વિકૃત બાબત રોજિંદી બની જાય અને લોકો તેને સહજ માનીને સ્વીકારી લે, ત્યારે તેને ઘાતક સામાન્યતા કહે છે. આ કોઈ અચાનક થતો વિસ્ફોટ નથી. આ ધીમું ઝેર છે. ખોટું કામ વારંવાર નજર સામે થાય છે, પણ કોઈ અવાજ ઉઠાવતું નથી. ધીમે ધીમે સમાજ કે વ્યવસ્થાની ચેતના બહેર મારી જાય છે. અસામાન્યતા જ નવી સામાન્યતા બની જાય છે.

આ વિચાર મનોચિકિત્સક રોબર્ટ જે લિફ્ટને નાઝી ડોક્ટરો અને સરમુખત્યારશાહીના અભ્યાસમાંથી તારવ્યો હતો. માણસ ગમે તેટલા અનૈતિક માહોલમાં પણ પોતાનું માનસિક સંતુલન જાળવી રાખવા અનુકૂલન સાધી લે છે. મગજ પોતાની જાતને સમજાવી દે છે કે જો આખી દુનિયા આવું જ કરતી હોય, તો આમાં કશું અયોગ્ય નથી. અંતરાત્માનો આ સોદો બહુ સસ્તો હોય છે, પણ તેની કિંમત આખી સંસ્કૃતિ ચૂકવે છે.

આ ખ્યાલ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણું અધઃપતન હંમેશાં મોટા કૌભાંડોથી નથી થતું. પતન ત્યારે થાય છે જ્યારે આપણે ગંદકીને સ્વીકારીને તેની સાથે જીવતા શીખી જઈએ છીએ. નિયમો તોડવા, જૂઠ બોલવું અને અન્યાય જોઈને મોં ફેરવી લેવું—આ બધું જ્યારે 'દુનિયાદારી' કે 'વ્યવહારુતા'નું નામ ધારણ કરી લે, ત્યારે પ્રણાલી અંદરથી સડી જાય છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે હીરા ઉદ્યોગની ગલીઓમાં આ રોગ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે નવી પેઢીનો કોઈ વેપારી માર્કેટમાં પ્રવેશે છે. શરૂઆતમાં તેને પાકા બિલ વગરના વ્યવહારો, ત્રીજા પક્ષની હૂંડીઓ કે ચૂકવણીમાં મહિનાઓનું ખેંચાણ જોઈને આંચકો લાગે છે. પણ જૂના વેપારીઓ હસીને કહે છે, 'આમ જ ધંધો થાય, આ સુરત છે.' બે વર્ષમાં પેલો યુવાન પણ કરચોરી, પેમેન્ટ અટકાવવા અને ખોટા હિસાબોને ધંધાનો કુદરતી નિયમ માની લે છે. વિકૃતિ હવે પરંપરા બની ગઈ હોય છે.

જે સમાજમાં પાપ સામાન્ય બની જાય, ત્યાં પ્રમાણિક માણસ આપોઆપ ગુનેગાર જેવો દેખાવા લાગે છે.