અર્થઘટનનું માળખું

કોઈપણ ઘટના પોતે અર્થ લઈને નથી આવતી. ઘટના માત્ર ઘટે છે, અર્થ માણસ પોતે ઉમેરે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક રચનાને મિનિંગ ફ્રેમવર્ક કહે છે. આ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડી કાઢેલો શબ્દ નથી. આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને અસ્તિત્વવાદી દર્શનની સમજણમાંથી આ વિચાર ધીમે ધીમે આકાર પામ્યો છે. તમારું મન દુનિયાને સીધી નથી જોતું. તે માન્યતાઓ, સંસ્કારો અને અંગત ધારણાઓના એક ફિલ્ટર દ્વારા આખી વાસ્તવિકતાનું વિશ્લેષણ કરે છે. આ ફિલ્ટર જો તૂટે, તો માણસ અંદરથી ભાંગી પડે છે.

આ માળખું તમને ત્રણ મૂળભૂત સવાલોના જવાબ આપે છે: હું કોણ છું, આ દુનિયા કેવી રીતે કામ કરે છે અને મારા હોવાનો કોઈ મતલબ છે કે નહીં? જ્યારે આ જવાબો ગોઠવાયેલા હોય, ત્યારે બહારનું ગમે તેટલું તોફાન પણ અંદર સંતુલન બગાડતું નથી. મુશ્કેલી ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે વાસ્તવિકતા તમારા જૂના માળખામાં ફિટ બેસતી નથી. નોકરી છૂટી જવી, કોઈ અંગત વ્યક્તિનું અચાનક બદલાઈ જવું કે મોટો અકસ્માત થવો. આ માત્ર આંચકા નથી, તમારા અર્થઘટનના ચોકઠા પર પડેલો ભારે ઘણ છે. જો ચોકઠું લચીલું ન હોય તો મન હતાશામાં સરી પડે છે.

આ વાત સમજવી હોય તો મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં સવારે આઠ વાગ્યે ચડતા બે માણસોને જુઓ. પહેલો માણસ ભીડથી ધૂંધવાય છે, ધક્કા ખાતી વખતે આખા શહેર અને સરકારને ગાળો આપે છે. તેના માટે આ પ્રવાસ એક રોજિંદી નર્કાગાર યાતના છે. તેની બાજુમાં ઊભેલો બીજો માણસ પણ એટલો જ પસીનો પાડે છે. પણ તેના મનમાં એક સ્પષ્ટ ગણિત છે કે આ રોજનો દોઢ કલાકનો ઘસારો તેના પરિવારને સારું ભવિષ્ય આપવા માટે ચૂકવાતી કિંમત છે. ઘટના બંને માટે સરખી છે. ભીડ, બફારો અને ધક્કા બંનેના ભાગે સરખા છે. પણ અંદરનું માળખું જુદું છે, એટલે એક માણસ પીડાય છે અને બીજો સંઘર્ષને ગળી જાય છે.

શહેરી જીવનમાં ટ્રાફિક, મોંઘવારી કે રોજિંદી હાડમારી કોઈને છોડતી નથી. જે લોકો પાસે પોતાના દુઃખને જોવાનું મોટું કેન્દ્ર નથી, તેઓ નાના કાંકરાથી પણ ઘાયલ થઈ જાય છે. દુનિયા ક્યારેય તમારા હિસાબે ચાલવાની નથી. આ સંસાર કઠોર છે, અણધાર્યો છે અને ઘણીવાર ક્રૂર પણ છે. સવાલ એ છે કે તમારી પાસે એવો કયો આંતરિક સ્તંભ છે જે આ આંચકા પચાવી શકે? સંજોગો કદાચ તમારા હાથમાં ન હોય, પણ સંજોગોનું શું કરવું તે નક્કી કરતું તમારું માળખું સંપૂર્ણપણે તમારી પોતાની મિલકત છે.

દુનિયા તમને જે પીરસે છે તે સંજોગ છે, પણ એમાંથી તમે જે નિષ્કર્ષ તારવો છો તે તમારી પોતાની પસંદગી છે.