સામાન્યતાનો સિદ્ધાંત

તમે કોઈ ખાસ નથી. તમારી ધરતી, તમારો સમય કે તમારો જન્મ બ્રહ્માંડ માટે કોઈ અપવાદ નથી. આ સત્ય પચાવવું અઘરું છે, પણ વિજ્ઞાનનો આ એક પાયાનો નિયમ છે. જો તમે અંધારામાં હાથ નાખીને કોઈ મોટો નમૂનો ઉપાડો, તો એ સૌથી મોટા, સરેરાશ જૂથમાંથી નીકળવાની શક્યતા સૌથી વધારે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણે કોઈ અનોખી કેન્દ્રસ્થાને બેઠા છીએ, પણ વાસ્તવમાં આપણે સાવ સામાન્ય, મધ્યમ અને ભીડનો જ એક ભાગ છીએ.

આ વિચાર ખગોળશાસ્ત્રી સેબેસ્ટિયન વોન હોર્નરે ૧૯૬૧માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે પૃથ્વી અને માનવજાત વિશે વિચારતી વખતે કહ્યું કે આપણી પાસે કોઈ ચમત્કારિક વિશેષતા નથી. કોપરનિકસે જેમ પૃથ્વીને બ્રહ્માંડના કેન્દ્રમાંથી હટાવી દીધી હતી, તેમ આ સિદ્ધાંત માણસના અહંકારને કેન્દ્રમાંથી હટાવી દે છે. બ્રહ્માંડમાં જે કંઈ અનોખું લાગે છે, તે મોટે ભાગે કરોડો સામાન્ય ચીજોમાંથી એક સરેરાશ નમૂનો જ હોય છે.

આ વિચાર માત્ર આકાશગંગાઓ પૂરતો નથી, આપણી માનસિકતા પર પણ લાગુ પડે છે. માણસ પોતાની જાતને હંમેશાં નિયમનો અપવાદ ગણે છે. દરેક રોકાણકાર વિચારે છે કે મારો શેર ક્યારેય નહીં તૂટે. દરેક ધંધાર્થી માને છે કે મારું સ્ટાર્ટઅપ અનોખું છે. સત્ય એ છે કે તમે મોટા ભાગે સરેરાશ જ રહેવાના છો. આ સિદ્ધાંત નિરાશાવાદી નથી, વાસ્તવવાદી છે. જ્યારે તમે અહંકાર છોડીને સ્વીકારો છો કે તમે સામાન્ય છો, ત્યારે ગણતરીઓ સાચી પડવા લાગે છે.

અમદાવાદના એસ.જી. હાઈવે પર નવો ફ્લેટ લેતા નીતિનભાઈનો દાખલો લો. બિલ્ડરે બ્રોશરમાં ‘અલ્ટ્રા લક્ઝુરિયસ’ અને ‘વન ઇન અ મિલિયન’ લખ્યું છે. નીતિનભાઈને લાગે છે કે પોતે કોઈ અલૌકિક દુનિયા ખરીદી રહ્યા છે. બે વર્ષ પછી લિફ્ટ બગડે છે, પાર્કિંગમાં પાણી ભરાય છે અને સોસાયટીની મીટિંગમાં કકળાટ થાય છે. ત્યારે એમને આંચકો લાગે છે. કેમ? કારણ કે એમણે પોતાને અપવાદ માન્યા હતા. હકીકતમાં એમનો ફ્લેટ શહેરના બાકીના પાંચ લાખ સામાન્ય ફ્લેટ જેવો જ એક ફ્લેટ હતો.

પોતાને ઈશ્વરનો ખાસ લાડકો માનવાનું બંધ કરો. તમે માત્ર એક સરેરાશ આંકડો છો.