મેટાકોગ્નિશન

વિચારવું એક સામાન્ય માનવીય ક્રિયા છે, પણ પોતાના જ વિચારવાની પદ્ધતિ વિશે સભાનપણે વિચારવું એ મેટાકોગ્નિશન છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, પોતાના મગજ પર એક ત્રીજી આંખ રાખીને જોવું કે તે કેવી રીતે વિચારે છે, ક્યાં અટકે છે અને ક્યારે ભૂલો કરે છે. મોટા ભાગના લોકો માત્ર સમસ્યા ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો એ ચકાસે છે કે તેમની ઉકેલવાની રીત સાચી દિશામાં જઈ રહી છે કે નહીં.

આ સંકલ્પના અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જ્હોન ફ્લેવલે ૧૯૭૦ના દાયકામાં બાળવિકાસ અને સ્મૃતિના અભ્યાસ દરમિયાન વ્યાખ્યાયિત કરી હતી. તેમણે દર્શાવ્યું કે હોશિયાર અને નબળા શીખનારાઓ વચ્ચેનો મૂળ તફાવત માત્ર બુદ્ધિનો નથી હોતો. તફાવત એ વાતનો છે કે વ્યક્તિ પોતાની શીખવાની ક્ષમતા વિશે કેટલી જાગૃત છે. જે માણસ જાણે છે કે પોતે શું નથી જાણતો, તે અડધી લડાઈ પહેલેથી જીતી ચૂક્યો હોય છે.

આ ક્ષમતા વિના માણસ અંધારામાં તીર મારતો રહે છે. જ્યારે તમે કોઈ કામ કરતી વખતે અટકીને પૂછો છો કે શું આ પદ્ધતિ ખરેખર કામ કરી રહી છે, ત્યારે તમે આ માનસિક મોડેલનો ઉપયોગ કરો છો. તે આત્મવિશ્વાસ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો સેતુ છે. પોતાની માનસિક મર્યાદાઓ ઓળખવી એ જ સાચું જ્ઞાન છે.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદની ટ્યુશન ફેક્ટરીઓમાં બોર્ડ અને જેઈઈની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓમાં આનો સ્પષ્ટ અભાવ દેખાય છે. ધારો કે પાર્થ રોજ રાત્રે આઠ કલાક ચોપડીઓ ખોલીને બેસી રહે છે અને હાઇલાઇટરથી પાનાં રંગી નાખે છે. તેને વહેમ છે કે તે મહેનત કરે છે. પરિણામ આવે ત્યારે માર્ક્સ હોતા નથી, કારણ કે તેણે ક્યારેય મોક ટેસ્ટ આપીને પોતાની ભૂલોનું વિશ્લેષણ ન કર્યું. બીજી તરફ રોહન રોજ અડધો કલાક એ તપાસવામાં ગાળે છે કે ફિઝિક્સના કયા દાખલામાં તેનું મગજ ગૂંચવાય છે. પાર્થ પાસે માત્ર શ્રમ હતો, રોહન પાસે પોતાની વિચારપ્રક્રિયાનું ભાન હતું.

ચોપડી વાંચવી એ મહેનત છે, પણ પોતાનું મગજ વાંચી શકવું એ ખરી બુદ્ધિમત્તા છે.