માઇન્ડ પેલેસ પદ્ધતિ

આપણું મગજ આંકડા કે યાદીઓ યાદ રાખવા માટે નથી બન્યું. તે રસ્તા, ઓરડા અને જગ્યાઓ યાદ રાખવા માટે કુદરતી રીતે ઘડાયેલું છે. 'મેથડ ઓફ લોસી' અથવા માઇન્ડ પેલેસ એ યાદશક્તિ વધારવાની પ્રાચીન ટેકનિક છે. આમાં તમે તમારા મનમાં એક પરિચિત મકાન કે રસ્તો કલ્પો છો. જે વિગતો યાદ રાખવી હોય તેને તે મકાનના અલગ-અલગ ખૂણે, વસ્તુ કે ઓરડા સાથે જોડી દો છો. જ્યારે યાદ કરવું હોય, ત્યારે મનમાં એ જ મકાનમાં લટાર મારો. દરેક ખૂણે મૂકેલી માહિતી આંખ સામે જીવતી થઈ જશે.

આ વિચાર રોમન અને ગ્રીક વક્તાઓના જમાનાનો છે. પ્રાચીન ગ્રીક કવિ સિમોનાઇડિસ વિશે એક લોકપ્રિય કથા છે. એક ભવ્ય મિજબાની વખતે હોલની છત તૂટી પડી અને મહેમાનો ચગદાઈ ગયા. લાશો ઓળખાતી નહોતી, પણ સિમોનાઇડિસને બરાબર યાદ હતું કે કોણ ક્યાં બેઠું હતું. તેણે જગ્યાના આધારે માણસો ઓળખી બતાવ્યા. પછીથી સિસરો જેવા રોમન વક્તાઓએ કલાકો લાંબા ભાષણો કોઈ પણ કાગળ વિના આપવા માટે આ પદ્ધતિ વાપરી. આધુનિક મેમરી ચેમ્પિયન પણ આ જ યુક્તિથી આખી પત્તાની કેટ કે હજારો શબ્દો સડસડાટ બોલી જાય છે.

આપણે સ્માર્ટફોન આવ્યા પછી મગજને સાવ આળસુ બનાવી દીધું છે. ખરીદીની યાદી હોય કે ઓફિસની પ્રેઝન્ટેશન, કાગળ વગર પગ લથડી જાય છે. સમસ્યા એ છે કે મગજ અમૂર્ત શબ્દો ભૂલી જાય છે, પણ વિચિત્ર દ્રશ્યો ક્યારેય ભૂલતું નથી. જો તમે સૂચિને ભૂગોળમાં ફેરવી નાખો, તો ભૂલવાની શક્યતા ઘટી જાય છે. આ કસરત માત્ર પરીક્ષાઓ માટે નથી, મનની એકાગ્રતા વધારવા માટેનું નક્કર હથિયાર છે.

ધારો કે એક ગુજરાતી પરિવારમાં દીકરીના લગ્ન છે. વડીલ મોહનભાઈએ વેવાઈ પક્ષના બાર મુખ્ય સગાં, તેમની સાચી અટક અને કોને કયો પટારો કે સાડી આપવાની છે તે યાદ રાખવાનું છે. કાગળ ખોવાય તો ગોટાળો થાય. મોહનભાઈ પોતાના ગામના જૂના મકાનનો માઇન્ડ પેલેસ બનાવે છે. ડેલી પાસે કાકાનું મોં કલ્પે છે, ઓસરીના હિંડોળે કડક મામીને બેસાડે છે અને રસોડાના ઘડા પાસે વેવાઈના મામાને. લગ્નના માંડવે જ્યારે સામૈયું થાય, ત્યારે મોહનભાઈ મનમાં ગામના ઘરની પ્રદક્ષિણા કરે છે. એક પણ સંબંધીનું નામ કે માન ચૂકાયા વગર વહેવાર પતી જાય છે.

યાદ રાખવા માટે સ્માર્ટફોન નહીં, મનમાં એક જૂનું ખોરડું જોઈએ. રસ્તો યાદ હોય તો માણસ ક્યારેય ખોવાતો નથી અને માહિતી પણ નહીં.