માઇલ્સનો નિયમ

તમે ક્યાં ઊભા છો, તેનો આધાર તમે કઈ ખુરશી પર બેઠા છો તેના પર છે. માણસ પોતાની વિચારધારા કે નૈતિકતા પ્રમાણે બોલતો નથી. એ જે હોદ્દા પર બેસે છે, એ હોદ્દો તેની જીભ નક્કી કરે છે. આ નિયમ સમજવો હોય તો કોઈ પણ વ્યક્તિના નિવેદનોનું વિશ્લેષણ બંધ કરી દો અને ફક્ત તેની વર્તમાન ખુરશી તપાસો. આખી રમત સ્પષ્ટ થઈ જશે.

આ વાત અમેરિકન અમલદાર રુફસ માઇલ્સે ૧૯૪૦ના દાયકામાં કહી હતી. સરકારી વહીવટમાં દાયકાઓ ગાળ્યા પછી તેમણે જોયું કે બજેટ કે નીતિ વિશે કોઈ અધિકારીનું વલણ બદલવું હોય, તો તેની દલીલો બદલવાની જરૂર નથી હોતી, માત્ર તેની બદલી કરી દો. અગાઉના ડિપાર્ટમેન્ટમાં જે માણસ ખર્ચ ઘટાડવાની સલાહ આપતો હતો, તે જ માણસ નવા ખાતામાં જઈને તરત બજેટ વધારવા માટે ફાઈલો દોડાવવા માંડે છે. સિદ્ધાંતો બદલાતા નથી, સ્વાર્થની ભૂગોળ બદલાઈ જાય છે.

આ કોઈ નૈતિક પતન નથી, સંસ્થાકીય મજબૂરી છે. સંસ્થામાં દરેક ખુરશીનું એક પૂર્વ-નિર્ધારિત હિત હોય છે. જ્યારે તમે સેલ્સના હેડ બનો છો ત્યારે માર્કેટિંગવાળા તમને બિનજરૂરી ખર્ચાળ લાગે છે, પણ જે દિવસે તમારો હવાલો માર્કેટિંગનો થાય ત્યારે સેલ્સવાળા તમને ટૂંકી દ્રષ્ટિવાળા દેખાવા લાગે છે. માણસ ખુરશીમાં બેસતો નથી, ખુરશી માણસને પોતાના બીબામાં ઢાળી દે છે. જે ક્ષણે સ્થાન બદલાય છે, તે જ ક્ષણે દ્રષ્ટિકોણ પલટાઈ જાય છે.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે શર્માજી શિક્ષણ વિભાગમાં ડેપ્યુટી સેક્રેટરી છે. ત્યારે તેઓ નાણાં વિભાગને ગાળો ભાંડશે કે 'આ લોકો ફાઈલો અટકાવીને શાળાઓના ઓરડા બનવા દેતા નથી.' બે વર્ષ પછી શર્માજીની બદલી સીધી નાણાં વિભાગમાં થઈ જાય છે. હવે એ જ શર્માજી શિક્ષણ ખાતાની એ જ ફાઇલ પર લાલ શાહીથી શેરો મારે છે કે 'બજેટ મર્યાદિત હોવાથી અત્યારે આ ખર્ચ મંજૂર કરી શકાય નહીં.' શર્માજી બેઈમાન નથી બન્યા, માત્ર એમની બેઠક બદલાઈ ગઈ છે.

સિદ્ધાંતોનું વજન ક્યારેય આત્મા નક્કી કરતો નથી, પગ નીચે ગોઠવાયેલી ખુરશી નક્કી કરે છે.