મિનિ-મેક્સ પસ્તાવો

માણસ નફો વધારવા કરતાં પોતાનો અફસોસ ઘટાડવા માટે નિર્ણયો લે છે. ભવિષ્યમાં પાછળ ફરીને જોતી વખતે કાળજું ન બળે, બસ એ જ સાયકોલોજી. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, નિર્ણયશાસ્ત્રનો સીધો નિયમ છે. ૧૯૫૧માં અમેરિકન આંકડાશાસ્ત્રી લિયોનાર્ડ સેવેજે આ પદ્ધતિ આપી હતી. એણે કહ્યું કે દરેક ખોટા નિર્ણયની કિંમત પસ્તાવો છે. સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં પણ તમારા પસ્તાવાનું પ્રમાણ ન્યૂનતમ રહેવું જોઈએ.

આપણે તાર્કિક ગણતરીઓ કરીને જીવતા નથી. આપણે અપરાધભાવથી બચવા દોડીએ છીએ. જીવનમાં બે પ્રકારની ભૂલો થાય છે: કશુંક ન કરવાનો રંજ, અથવા ખોટું પગલું ભરી બેસવાનો આંચકો. મિનિ-મેક્સ પસ્તાવાનો નિયમ કહે છે કે બધી શક્યતાઓની યાદી બનાવો. દરેક રસ્તામાં મહત્તમ કેટલો પસ્તાવો થઈ શકે એ માપો. જે રસ્તે તમારો પસ્તાવો સૌથી ઓછો હોય, એ રસ્તો પકડી લો. આ ગણતરી તમને સૌથી અમીર નહીં બનાવે, પણ ડિપ્રેશનમાંથી બચાવી લેશે.

દલાલ સ્ટ્રીટ પર આ નાટક રોજ સવારે સવા નવ વાગ્યે ભજવાય છે. ધારો કે મુકેશભાઈ પાસે બે લાખ રૂપિયા પડ્યા છે. માર્કેટમાં એક નવી આઈટી કંપનીનો શેર ઊછળી રહ્યો છે. જો એ પૈસા નહીં રોકે અને શેર બમણો થઈ જશે, તો આખી જિંદગી છાતી કૂટશે કે ‘સાલી તક ચૂકી ગયો.’ જો રોકી દેશે અને કંપની ડૂબી જશે, તો એમ વિચારશે કે ‘આખી દુનિયા ડૂબી છે, હું એકલો નથી.’

મુકેશભાઈ પૈસા રોકી દે છે. વળતર માટે નહીં, ચૂકી ગયાનો ભયંકર પસ્તાવો ટાળવા માટે. ભારતીય રોકાણકાર ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ અને સોનું એટલે પકડી રાખે છે કારણ કે એમાં ક્યારેય ‘સર્વસ્વ લૂંટાઈ ગયું’ જેવો ઊંડો પસ્તાવો થતો નથી. ભલે મોંઘવારી વ્યાજ ખાઈ જાય, મન શાંત રહે છે.

આ મોડેલ સમજવું સહેલું છે પણ પાળવું અઘરું છે. કારકિર્દી બદલતી વખતે કે મકાન ખરીદતી વખતે આ જ નિયમ નડે છે. માણસ મહત્તમ સુખ શોધતો નથી. એ ફક્ત એટલું જ ઈચ્છે છે કે રાત્રે ઊંઘતી વખતે પોતાની જાત પર થૂંકવું ન પડે.

નફો હંમેશા અનિશ્ચિત હોય છે, પણ ખોટા નિર્ણયનો પસ્તાવો સો ટકા રોકડિયા વ્યાજ જેવો હોય છે.