દર્પણ નિયમ

માણસ સામેવાળાને જોઈને પોતાના નિયમો બદલે છે. આપણે સૌ સાથે એકસરખો વ્યવહાર નથી કરતા. તમે કોની સાથે હાથ મિલાવશો? જે તમારા જેવા જ નિયમો પાળે છે. ગેમ થિયરીમાં આને મિરર હ્યુરિસ્ટિક કહેવાય. આ એક સામાજિક ગણતરી છે. જો સામેવાળો માણસ મારા જ સિદ્ધાંત કે પદ્ધતિ પર ચાલે છે, તો હું સહકાર આપીશ. જો એની રમત અલગ છે, તો હું દરવાજા બંધ કરી દઈશ. આપણે બીજાના મગજનો તાગ મેળવીને નક્કી કરીએ છીએ કે એ આપણો સાથી બનવા લાયક છે કે નહીં.

આ વિચાર જાણીતા ફિલસૂફ સુઝાન હર્લીએ ઈસવીસન ૨૦૦૫ની આસપાસ આગળ ધપાવ્યો હતો. તેમણે જે. વી. હાવર્ડ અને પીટર ડેનિયલ્સનના વિચારોનો આધાર લીધો હતો. આ કોઈ લાગણીશીલ દોસ્તી નથી, શુદ્ધ તાર્કિક ફિલ્ટર છે. મગજ સતત એક એન્ટેના ચાલુ રાખે છે. તે સામેવાળાના નિર્ણયો તપાસે છે. શું આ વ્યક્તિ મારી જેમ જ વિચારે છે? જો જવાબ હા હોય, તો અરસપરસનો વિશ્વાસ એક ક્ષણમાં ઊભો થઈ જાય છે.

આ નિયમનો સૌથી મોટો ભય એ છે કે તે બંધિયાર જૂથો રચે છે. આપણને આપણા જેવા જ વિચારતા લોકો સુરક્ષિત લાગે છે. જે અલગ નિયમે ચાલે છે તેને આપણે આપોઆપ અવિશ્વસનીય માની લઈએ છીએ. સમાજમાં અને વેપારમાં ઘણી વાર નવું લોહી આ કારણે પ્રવેશી શકતું નથી. આપણે યોગ્યતા નથી જોતા, અરીસો શોધીએ છીએ. પરિણામે એક જ પ્રકારના પૂર્વગ્રહો ધરાવતો સમૂહ સર્જાય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા ઉમેદવારોને જુઓ. સેંકડો યુવાનો વચ્ચે રૂમ પાર્ટનર કે સ્ટડી ગ્રૂપ પસંદ કરતી વખતે આ દર્પણ નિયમ જ કામ કરે છે. અશોક રોજ સવારે ચાર વાગ્યે ઊઠીને દસ કલાક નોટ્સ બનાવે છે. તે રખડુ ઉમેદવારને ક્યારેય પોતાની નોટ્સ નહીં આપે. પણ જેવો તેને બીજો કોઈ સાધક મળે જે તેના જેવી જ કડક શિસ્ત અને પદ્ધતિ પાળે છે, બંને તરત ભળી જાય છે. સામગ્રી અને વિચારોની આપ-લે શરૂ થઈ જાય છે. બંનેએ એકબીજાના મનમાં રહેલો ચોક્કસ કાર્યનિયમ ઓળખી લીધો છે.

આપણે હંમેશાં સજ્જનોને નથી શોધતા, આપણી જ ધૂન પર નાચતા જોડિયા ભાઈઓને શોધીએ છીએ.