મિસમેચ નેગેટિવિટી

મગજ શાંતિથી ઊંઘતું હોય ત્યારે પણ ચોકીદાર જાગતો હોય છે. તમે કોઈ એકધારા અવાજ વચ્ચે બેઠા હોવ અને અચાનક સહેજ જુદો અવાજ આવે, એટલે મગજ તરત ચમકે છે. આ કોઈ વિચારપૂર્વક લીધેલો નિર્ણય નથી. આ એક અચેતન વિદ્યુત-તરંગ છે. ન્યુરોસાયન્સમાં આને 'મિસમેચ નેગેટિવિટી' કહે છે. નિયમિત ક્રમમાં ક્યાંક અસંગતતા આવી કે તરત મગજનો સ્કેનર કાન સરવા કરી લે છે.

આ વિચાર ફિનલેન્ડના જાણીતા ન્યુરોસાયન્ટિસ્ટ રિસ્ટો નાતાનેને ૧૯૭૮માં દુનિયા સમક્ષ મૂક્યો હતો. એમણે જોયું કે જ્યારે માણસનું ધ્યાન બીજે ક્યાંક ચોંટેલું હોય, ત્યારે પણ નિયમિત અવાજોની શૃંખલામાં કોઈ વિચિત્ર કે જુદો સૂર વાગે તો મગજના ઈઈજી રિપોર્ટમાં એક ચોક્કસ નકારાત્મક વિદ્યુત ઉછાળો નોંધાય છે. મગજ એક નિયમ બનાવે છે: 'બધું સરખું ચાલે છે.' જેવી એ પેટર્ન તૂટે, એટલે ચેતવણીની ઘંટડી આપોઆપ વાગી જાય છે.

આ મિકેનિઝમ ઉત્ક્રાંતિની ભેટ છે. જંગલમાં પાંદડાંનો નિયમિત ખડખડાટ ચાલતો હોય અને વચ્ચે સહેજ ભારે પગલાંનો અવાજ આવે, તો તરત સતર્ક થવું પડે. પણ આજના યુગમાં આ જ પ્રક્રિયા ધ્યાન ખેંચવાનું હથિયાર બની ગઈ છે. જે સપાટ ચાલે છે તે મગજ માટે અદ્રશ્ય છે. જે સામાન્ય પ્રવાહથી ઊંધું ચાલે છે, મગજ એની નોંધ લીધા વગર રહી શકતું નથી.

ભારતીય રાજકારણમાં આ મિકેનિઝમ અદ્ભુત રીતે કામ કરે છે. ચૂંટણીની સભાઓમાં બધા નેતાઓ એક જ પ્રકારના ઘાટા સફેદ ઝભ્ભા-લેંઘા પહેરીને, અગાઉથી ગોખેલા લાંબા અને ચીલાચાલુ ભાષણો આપતા હોય છે. જનતા સુસ્તીમાં ઝોલાં ખાતી હોય છે. અચાનક કોઈ ઉમેદવાર સ્ટેજ પર આવીને ગાળ બોલી નાખે, વિપક્ષના નેતાને વિચિત્ર ઉપનામ આપી દે અથવા અણધાર્યો પોશાક પહેરીને આવી જાય. લોકોનું ધ્યાન તરત ત્યાં ચોંટી જાય છે. અખબારો અને ટીવી ચેનલો આખો દિવસ એ જ એક બેસુરા વાક્યનું વિશ્લેષણ કર્યા કરે છે, કારણ કે પ્રેક્ષકોનું મગજ એ અસંગતતાને અવગણી શકતું નથી.

દુનિયા નિયમોથી કંટાળી ગઈ છે; મગજ હંમેશાં અપવાદ તરફ જ દોડે છે.