સાધુની વાર્તાનો બોધ

બે સાધુ જંગલના રસ્તે જતા હતા. નદીકિનારે એક યુવતી કાદવ ઓળંગવા લાચાર ઊભી હતી. મોટા સાધુએ તેને તેડીને નદી પાર કરાવી દીધી અને નીચે મૂકી. બંને આગળ ચાલ્યા. કલાકો સુધી બીજો નાનો સાધુ અંદરથી સળગતો રહ્યો. આખરે તેનાથી રહેવાયું નહીં, "આપણા નિયમમાં સ્ત્રીને અડવાની મનાઈ છે, તો તમે તેને કેમ તેડી?" મોટા સાધુએ હસીને જવાબ આપ્યો, "હું તો તેને નદીના કાંઠે જ મૂકી આવ્યો હતો, તું હજુ તેને મનમાં ઊંચકીને ફરે છે!"

કોઈ આધુનિક લેખકે આ વિભાવનાની કોઈ પેટન્ટ નથી કરાવી. આ જાણીતી ઝેન વાર્તા છે, જે સદીઓથી લોકમુખે ચાલતી આવી છે. આજના મનોવિજ્ઞાન અને વ્યવહારુ જીવનમાં આ વાર્તા એક શક્તિશાળી માનસિક મોડેલ બની ગઈ છે. ઘટના પૂરી થઈ જાય પછી પણ તેનું ભૂત માથા પર સવાર રાખવાની માનવ સહજ ટેવ આ વાર્તા સચોટ રીતે ઉઘાડી પાડે છે.

આપણે ઘટનાઓથી એટલા નથી થાકતા જેટલા તેના અવિરત સ્મરણથી થાકીએ છીએ. ભૂતકાળમાં બનેલી ભૂલ, સાંભળેલો અપમાનજનક શબ્દ કે હાથમાંથી સરકી ગયેલી તક—આ બધું ક્યારનુંય પતી ગયું હોય છે. પણ આપણું મન તેને ઊંચકીને માઈલો સુધી ચાલે છે. જે બોજ વાસ્તવમાં માત્ર બે મિનિટનો હતો, તેને આપણે આખી જિંદગીની પીડા બનાવી દઈએ છીએ.

કોટા કે અમદાવાદમાં બોર્ડની પરીક્ષા આપતા વિદ્યાર્થીઓની દશા જુઓ. ગણિતનું પેપર ખરાબ ગયું. પરીક્ષાખંડમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પેપર તો પૂરું થઈ ગયું, પણ અસલી યાતના હવે શરૂ થાય છે. ઘરે આવીને પ્રશ્નપત્ર તપાસવું, ખોટા પડેલા દાખલા ગણવા અને આવતીકાલના ફિઝિક્સના પેપર વચ્ચે પેલા ગણિતના ભૂતને ઊંચકી રાખવું. પરિણામ એ આવે છે કે જે વીતી ગયું હતું તેનો ભાર આવનારા પેપરને પણ ડુબાડી દે છે.

જે ભાર તમે ખભા પરથી ઉતારી નથી શકતા, એ છેવટે તમારી ગરદન ભાંગી નાખે છે.