સૌથી મહત્ત્વનો આંકડો

કોઈ પણ વ્યવસાય કે જીવનની ગૂંચવણ ઉકેલવા બેસો ત્યારે કાગળ પર ડઝનબંધ આંકડાઓનો ખડકલો થઈ જાય છે. માણસ અટવાઈ જાય છે. ધ્યાન ક્યાં આપવું? આ વિચાર સાવ સીધો છે: તમારી આખી પ્રક્રિયામાં એવો એક જ આંકડો કયો છે, જે સુધરે તો બાકીનું બધું આપોઆપ ગોઠવાઈ જાય? એને સૌથી મહત્ત્વનો આંકડો કહેવાય. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક શોધ નથી, પણ આધુનિક મેનેજમેન્ટ ચિંતનમાંથી આવેલો સ્પષ્ટ નિયમ છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી. પણ વાત સો ટચના સોના જેવી છે.

આપણે ગૌણ બાબતોમાં એટલા ગૂંચવાયેલા રહીએ છીએ કે મુખ્ય બાબત વિસરાઈ જાય છે. કંપનીઓ સેંકડો ચાર્ટ બનાવે છે. ડેશબોર્ડ રંગબેરંગી થઈ જાય છે. નફો, ખર્ચ, ગ્રાહકોની ફરિયાદ, સોશિયલ મીડિયાના લાઈક્સ—બધું માપવામાં આવે છે. છેવટે કોઈ નિર્ણાયક પગલું ભરાતું નથી. જ્યારે તમે એક જ આંકડા પર નજર ઠેરવો છો, ત્યારે જ અસલ નિર્ણય લેવાની તાકાત મળે છે. બાકી બધું શોભાના ગાંઠિયા જેવું છે.

ગામડાની સહકારી ડેરીનું ઉદાહરણ લો. ગામના મંડળી સંચાલક મુકેશભાઈ પાસે દૂધ ભરનારા પશુપાલકોની લાંબી યાદી છે. હિસાબના ચોપડા ભરેલા છે—કેટલા લિટર દૂધ આવ્યું, કેટલા રૂપિયા ચૂકવાયા, વાહનનું ડીઝલ કેટલું બળ્યું. પણ આ આખી ડેરીનો સૌથી મહત્ત્વનો આંકડો કયો? માત્ર એક: ફેટનું પ્રમાણ. જો દૂધમાં ફેટ ઊંચી હશે તો ખેડૂતને ભાવ સારો મળશે, સંઘમાંથી બોનસ મોટું આવશે અને ડેરી ખોટ નહીં ખાય. મુકેશભાઈ જો બાકીની દસ પંચાતમાં માથું મારવાને બદલે માત્ર પશુના ખોરાક અને ફેટના એક જ આંકડા પર ધ્યાન રાખે, તો આખી મંડળી નફામાં દોડે.

આપણું જીવન પણ આવું જ છે. તમે વજન ઘટાડવા માંગો છો કે દેવું પૂરું કરવા માંગો છો, રોજિંદા દસ હિસાબો રાખવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર એક સાચો કાંટો પકડવાનો હોય છે. જે માણસ પોતાનો કેન્દ્રવર્તી આંકડો નથી જાણતો, તે આખો દિવસ વ્યસ્ત રહેવા છતાં ક્યાંય પહોંચતો નથી. પરિણામો ઘોંઘાટમાં નથી મળતા, એકાગ્રતામાં મળે છે.

જે માણસ દરેક આંકડા પાછળ દોડે છે તે છેવટે શૂન્ય પર જ અટકે છે.