મિથોલોજી માઇન્ડસેટ

માણસ બે અલગ દુનિયામાં જીવે છે. એક વ્યવહારુ વાસ્તવિકતા, જ્યાં દૂધ ઢોળાય તો લૂછવું પડે અને ખાડામાં પગ પડે તો મચકોડાય. બીજી દુનિયા છે કથાઓની, પૌરાણિક માન્યતાઓની. આ બીજી દુનિયાને સંચાલિત કરતી માનસિકતા એટલે 'મિથોલોજી માઇન્ડસેટ'. અહીં સત્ય કે પુરાવા ગૌણ બની જાય છે. મુખ્ય બાબત છે વાર્તા, અર્થ અને જૂથની એકતા. જે બાબતો આપણી રોજિંદી નજર સામે સીધી નથી બનતી—જેમ કે ભૂતકાળનો ઇતિહાસ, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કે રાજકીય ષડયંત્રો—ત્યાં માણસ તર્ક બાજુ પર મૂકીને કલ્પનાશીલ વાર્તાઓ ગળે લગાવી લે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની સ્ટીવન પિંકરે ૨૦૨૧ના પોતાના પુસ્તક 'રેશનાલિટી'માં સ્પષ્ટ રીતે મૂક્યો છે. પિંકરનું કહેવું છે કે માણસનું મગજ દરેક જગ્યાએ કઠોર વિજ્ઞાન શોધવા નથી બેસતું. અમુક બાબતોમાં તેને વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ કરતાં સામાજિક ઓળખ વધુ વહાલી હોય છે. કઈ વાત સાચી છે તેના કરતાં કઈ વાત સાંભળીને પોતાની ટોળી પ્રત્યે વફાદારી અનુભવાય છે, તે મગજ માટે વધુ અગત્યનું બની જાય છે.

આ વલણ વ્યક્તિને વાસ્તવિકતાથી દૂર ધકેલે છે. જ્યારે આખો સમાજ તથ્યોને બદલે દંતકથાઓ પર વિશ્વાસ કરવા લાગે, ત્યારે ઇતિહાસ શીખવાનું સાધન મટીને અહંકાર પોષવાનો અડ્ડો બની જાય છે. લોકો પુરાવા આપનારને દુશ્મન ગણે છે અને સસ્તી વાર્તાઓ પીરસનારને નેતા માની લે છે. વિવેકબુદ્ધિ મરી પરવારે છે અને માત્ર લાગણીઓનું રાજ ચાલે છે.

આપણા દેશમાં આઝાદીની લડત કે રજવાડાંઓના ઇતિહાસને જુઓ. કોઈ એક રાજા કે લડવૈયાને કાં તો દેવતા બનાવી દેવામાં આવે છે અથવા સંપૂર્ણ ખલનાયક. વોટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં ફરતા મેસેજ દાવો કરે છે કે અમુક રાજા પાસે પાંચસો વર્ષ પહેલાં વિમાન હતું કે પછી આઝાદી માત્ર એક જ વ્યક્તિના ઉપવાસથી મળી ગઈ. કોઈ દસ્તાવેજ કે આર્કાઇવ્સ ચકાસવા તૈયાર નથી. લોકોને તથ્યોમાં નહીં, રોમાંચક વાર્તામાં રસ છે, કારણ કે એ વાર્તા તેમની જાતિ કે ધર્મનું ગૌરવ વધારે છે.

જે પ્રજા ઇતિહાસને દસ્તાવેજને બદલે દંતકથા સમજીને વાંચે છે, તે વર્તમાનમાં પણ આભાસી દુશ્મનો સામે જ લડતી રહે છે.