સંકુચિત ચોકઠું

કોઈ પણ નિર્ણયને તેની આસપાસના મોટા સંદર્ભથી અલગ કરીને, એક નાનકડા ડબ્બામાં બંધ કરીને જોવાની આપણી આદત એટલે નેરો બ્રેકેટિંગ. માણસ એકસાથે પાંચ નિર્ણયો લેતી વખતે તે બધાની સામૂહિક અસર નથી માપતો. તે દરેક નિર્ણયને સ્વતંત્ર, નાની સમસ્યા ગણીને ઉકેલવા બેસે છે. આ માનસિક આળસ છે. પરિણામે, દરેક નાના ખાનામાં સાચો જણાતો નિર્ણય આખી તસવીર સામે મુકો ત્યારે સાવ મૂર્ખામીભર્યો સાબિત થાય છે.

આ વિચાર બિહેવિયરલ ઈકોનોમિક્સમાંથી આવ્યો છે. ડેનિયલ કાહનેમન અને એમોસ ત્વેર્સ્કી જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ સાબિત કર્યું કે માણસ જોખમનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે પોર્ટફોલિયો જોતો નથી, માત્ર છૂટક સોદો જુએ છે. પાછળથી રિચાર્ડ થેલર જેવા વિદ્વાનોએ આ વાતને રોજિંદા નાણાકીય નિર્ણયો સાથે જોડી. આપણું મગજ મોટા સરવાળા કરતાં નાની બાઉન્ડ્રી બનાવવામાં વધુ સુરક્ષિત મહેસૂસ કરે છે. પરંતુ જિંદગી અલગ-અલગ ડબ્બાઓમાં નથી ચાલતી.

આ ફાંસલાની ખરી કિંમત કોર્પોરેટ જગત ચૂકવે છે. ધારો કે મુંબઈની એક જૂની, મોટી એફએમસીજી કંપની છે. તેનો બ્રાન્ડ મેનેજર પોતાના ત્રિમાસિક બજેટને સાચવવા માટે પેકેજિંગમાં બે રૂપિયા બચાવે છે. એ જ સમયે ડિસ્ટ્રિબ્યુશન મેનેજર ટ્રાન્સપોર્ટ બચાવવા માટે માલ મોડો મોકલે છે. માર્કેટિંગ વિભાગ માત્ર સોશિયલ મીડિયાના ક્લિક્સ વધારવા માટે સસ્તા ડિસ્કાઉન્ટની લહાણી કરે છે. પોતાના સંકુચિત ચોકઠામાં ત્રણેય સાચા છે, પોતાના ટાર્ગેટ પૂરા કરે છે. પણ ગ્રાહકના હાથમાં જ્યારે નબળા પેકિંગવાળી, મોડી અને સસ્તી બનેલી પ્રોડક્ટ પહોંચે છે, ત્યારે કંપનીની બ્રાન્ડ વેલ્યુનું ધીમું ઢીમ ઢળી જાય છે.

દરેક વિભાગ પોતાની ખાઈ ખોદીને બેઠો છે. શેરબજારનો રોકાણકાર પણ આ જ ભૂલ કરે છે. પોર્ટફોલિયો નફો કરતો હોય છતાં, એક શેર લાલ નિશાન બતાવે તો તે રાતે ઊંઘી શકતો નથી. મોટો નજારો જોવાની તાકાત મોટાભાગના લોકો પાસે નથી હોતી.

ઝાડની એક સૂકી ડાળી સાચવવાની લ્હાયમાં જેઓ આખું જંગલ સળગાવી દે છે, તેઓ પોતાને કુશળ મેનેજર માને છે.