નવા કાયદાનો ભ્રમ

કોઈ ચોક્કસ વિચારકે આ નામે કોઈ સત્તાવાર સિદ્ધાંત ઘડ્યો હોય તેવો કોઈ ચોપડીમાં પુરાવો નથી. છતાં વ્યવહારુ અર્થશાસ્ત્ર અને નીતિશાસ્ત્રમાં આ ખેલ સદીઓ જૂનો છે. જ્યારે પણ શાસન કે સંસ્થા કોઈ નવી મુસીબત રોકવા કાગળ પર ‘નવો નિયમ’ ઘડે છે, ત્યારે લોકો તેને સુધારો માનીને રાજી થાય છે. આ એક વહેમ છે. કાગળ પર બદલાયેલી કલમો માનવસ્વભાવને રાતોરાત બદલી શકતી નથી. વાસ્તવમાં દરેક નવો કાનૂન સમાજમાં અગાઉથી ચાલતી ગૂંચવણનો કાયમી ઉકેલ નથી હોતો, પણ જૂની ચાલાકીઓ માટેનો નવો દરવાજો હોય છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે કોઈપણ નવા કાયદાના બે પરિણામ આવે છે: એક જે ધારવામાં આવ્યું હતું, અને બીજું જે અણધાર્યું હતું. માનવબુદ્ધિ પાણી જેવી છે. તમે સામે નવો બંધ બાંધશો એટલે તે તરત જ કોઈ છીંડું શોધીને નવો રસ્તો કાઢી લેશે. દરેક નવો નિયમ પાળવા કરતાં તેને બાયપાસ કરવાની રીતો શોધવા પાછળ માણસ વધુ પ્રતિભા ખર્ચે છે. પરિણામે નિયમ બનાવનાર ખુશ રહે છે કે તેણે પ્રશ્ન હલ કર્યો, જ્યારે જમીન પર જૂની રમત ફક્ત નવા કપડાં પહેરીને રમવા માંડે છે.

આપણી બેંકો અને નાણાકીય બજાર આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ધારો કે રિઝર્વ બેંકે લોન આપતી એપ્સ કે ખાનગી ફાઈનાન્સ કંપનીઓ પર ગ્રાહકોને છૂપી ફી અથવા વ્યાજના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાવવા સામે કડક નવો કાનૂન લાદ્યો. ગ્રાહકને થાય કે હવે પઠાણી ઉઘરાણી અને લૂંટ બંધ થશે. પણ વાસ્તવમાં શું બને છે? બેંકના હોંશિયાર કાનૂની સલાહકારો તરત જ એ નવા પરિપત્રનો તોડ શોધી કાઢે છે. તેઓ લોન પર પ્રોસેસિંગ ફી ઘટાડી દેશે, પણ ‘ટેકનોલોજી ચાર્જ’ કે ‘મેમ્બરશિપ ફી’ના નામે નવા ખાના ઊભા કરી દેશે. મુશ્કેલી મરી નથી જતી, માત્ર તેનું સરનામું બદલાઈ જાય છે.

નિયમ બદલાય એટલે વ્યવહાર બદલાઈ જશે એ માનવું ભોળપણ છે. કાયદાની ભાષા ગમે તેટલી ચોખ્ખી હોય, સામેવાળાના સ્વાર્થનું વ્યાકરણ તેના કરતાં હંમેશાં વધુ લચીલું સાબિત થાય છે. જે પ્રજા કે ગ્રાહક માત્ર નવા કાનૂનના ભરોસે નિશ્ચિંત થઈને સૂઈ જાય છે, તે સૌથી છેલ્લે લૂંટાય છે. સાચો નિયંત્રણ ક્યારેય કાગળ પર નથી હોતો, જાગૃતિમાં હોય છે.

નવો કાયદો ગુનાનો અંત નથી લાવતો; એ ફક્ત વકીલોની ફી અને વચેટિયાઓની આવડત વધારે છે.