અદ્વૈત વિચાર પદ્ધતિ

આપણું મગજ ખાના બનાવવાનો શોખીન છે. સાચું કે ખોટું. નફો કે નીતિ. સફળતા કે શાંતિ. પશ્ચિમી તર્કશાસ્ત્રે દુનિયાને બે ભાગમાં વહેંચી નાખી છે—‘આ અથવા તે’. પણ વાસ્તવિકતા ક્યારેય બે રંગમાં સમેટાઈ શકતી નથી. અદ્વૈત વિચાર પદ્ધતિ આ દ્વિધાને જ નકારી કાઢે છે. આ માત્ર કોઈ હિમાલયના સાધુઓનો આધ્યાત્મિક સિદ્ધાંત નથી, પણ જટિલ નિર્ણયો લેવાની સર્વોચ્ચ બૌદ્ધિક ક્ષમતા છે. બે પરસ્પર વિરોધી વિચારોને એકસાથે મગજમાં ધારણ કરવા અને ત્રીજો જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ કંડારવો, એ આનું મૂળ છે.

ભારતીય તત્વજ્ઞાનમાં શંકરાચાર્યે ‘અદ્વૈત’ એટલે કે બે નહીં તેવો ભેદ સમજાવ્યો હતો. આધુનિક બિઝનેસ અને મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં રોજર માર્ટિન જેવા વિચારકોએ આને ‘ઇન્ટિગ્રેટિવ થિંકિંગ’ તરીકે ઓળખાવ્યું. નામ ગમે તે આપો, સાર એક જ છે. સામાન્ય માણસ બે વિકલ્પો વચ્ચે કંટાળીને સમાધાન કરી લે છે. હોશિયાર માણસ પૂછે છે કે બંને સાચાં કેમ ન હોઈ શકે? જ્યાં સુધી તમે વિરોધાભાસને સ્વીકારતા નથી, ત્યાં સુધી તમે માત્ર સરેરાશ નિર્ણયો જ લેશો.

આ વિચારપદ્ધતિ વિના મોટો ધંધો કે બ્રાન્ડ ક્યારેય ટકી શકતી નથી. મોટાભાગના મેનેજરો એવું માને છે કે સસ્તું વેચવું હોય તો ગુણવત્તા બગાડવી પડે, અથવા પ્રીમિયમ બનવું હોય તો ગ્રાહકોની સંખ્યા મર્યાદિત રાખવી પડે. આ આળસુ બુદ્ધિનું લક્ષણ છે. જે કંપની આ બંને છેડાને એક જ તાંતણે બાંધી શકે છે, તે બજારમાં એકચક્રી શાસન કરે છે.

ભારતીય ઉદ્યોગજગતમાં ટાટા ગ્રૂપની ‘તનિષ્ક’ બ્રાન્ડ આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ૧૯૯૦ના દાયકામાં ભારતીય ગ્રાહક માટે સોનું એટલે માત્ર રોકાણ અને વંશપરંપરાગત સોનીનો ભરોસો. બીજી તરફ ફેશન અને ડિઝાઈન એટલે વધારાનો ખર્ચ. સામાન્ય કંપનીઓ કાં તો રોકાણ-કેન્દ્રીત સસ્તું સોનું વેચતી અથવા ડિઝાઈનર મોંઘા દાગીના. તનિષ્કે વિરોધાભાસ તોડ્યો. તેમણે કેરેટમીટર લાવીને સોનાની શુદ્ધતાની ખાતરી પણ આપી અને અત્યાધુનિક ડિઝાઈન પણ આપી. પરંપરા અને મોર્ડન લુક, બંને એક છત નીચે આવી ગયા. આજે પરિણામ સૌની સામે છે.

જે માણસ ‘કાં તો આ અથવા પેલું’માં અટવાય છે તે માત્ર ગ્રાહક બને છે; બંનેને સાધી લેનારો ઈતિહાસ રચે છે.