અવલોકન પસંદગી ભ્રમ

તમે નવી કાર ખરીદવાનું નક્કી કરો છો. લાલ રંગની ગાડી. અચાનક તમને રસ્તા પર બધી બાજુ લાલ ગાડીઓ જ દેખાવા માંડે છે. શું આખી દુનિયાએ રાતોરાત એ જ ગાડી ખરીદી લીધી? ના. ગાડીઓ ત્યાં પહેલેથી જ હતી, પણ તમારું મગજ હવે તેના પર અટકી ગયું છે. જે ક્ષણે તમારું ધ્યાન કોઈ ચોક્કસ બાબત તરફ ખેંચાય છે, ત્યારે આખી સૃષ્ટિમાં તમને માત્ર એ જ નજરે ચડે છે. આને અવલોકન પસંદગી ભ્રમ કહેવાય. મગજ જે શોધે છે, તેને માત્ર તે જ દેખાય છે.

આ વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રનો જૂનો નિયમ છે. બ્રહ્માંડ કે સમાજ બદલાતો નથી, આપણો જોવાનો લેન્સ બદલાય છે. માણસ પોતાના મર્યાદિત અનુભવને આખી દુનિયાનું સત્ય માની લેવાની ગંભીર ભૂલ કરે છે. ડેટા બધો સામે પડ્યો હોય છે, પણ આપણું ફિલ્ટર ફક્ત એ જ માહિતી અંદર આવવા દે છે જે આપણા પૂર્વગ્રહને પોષે. બાકીની હકીકતોને મગજ કચરાપેટીમાં ફેંકી દે છે.

આ ભ્રમ માણસને ખોટા તારણો પર લાવીને પટકી દે છે. અંધશ્રદ્ધા, વહેમ અને અફવાઓ આ એક જ માનસિક ખામીના દૂધ પર ઊછરે છે. બિલાડી રસ્તો કાપી ગઈ અને અડધા કલાકે વેપારમાં ખોટ ગઈ, એટલે માણસ માની લેશે કે અપશુકન સાચા પડ્યા. બાકીના હજાર દિવસો જ્યારે બિલાડી આડી ઊતરી હતી અને કશું જ નહોતું બન્યું, તે યાદી મગજ ડીલીટ કરી નાખે છે. પસંદગીયુક્ત દ્રષ્ટિ વાસ્તવિકતાનો સૌથી મોટો શત્રુ છે.

આપણા લગ્નના બજારમાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. પરિવારમાં દીકરા માટે મુરતિયો શોધવાનો હોય અને વડીલો કોઈ ખાસ અટક કે નાત સામે અડીને બેસી જાય. 'અમુક નાતના છોકરાઓ તો વ્યસની જ હોય' કે 'ફલાણા ગામની વહુઓ ઘર તોડનારી જ નીકળે'. કાકા એક કેસ બતાવશે જ્યાં આવું બન્યું હતું. એ જ જ્ઞાતિમાં સુખી થયેલા પચાસ બીજા પરિવારો એમને અદ્રશ્ય થઈ જશે. એમને માત્ર એ જ એક છૂટાછેડા દેખાશે જે એમની જૂની થિયરી સાચી સાબિત કરે. કુંડળી મેળવતી વખતે પણ આ જ તમાશો થાય છે; દોષ સાચો પાડવા માટે મગજ બરાબર એ જ ઘટના નોંધી લેશે.

જગત અફાટ છે અને સંજોગો અગણિત છે. તમે જે શોધવા નીકળશો, દુનિયા તમને તેના ચાર દાખલા સામે ધરી દેશે. સત્ય એ નથી જે તમને પહેલી નજરે સાચું લાગવા માંડ્યું છે. વાસ્તવિકતા તપાસવી હોય તો આંખ સામે આવી ગયેલા પુરાવા નહીં, નજરઅંદાજ થયેલી હકીકતો શોધવી પડે.

જે સાબિત કરવા નીકળશો તે તો દેખાશે જ; સવાલ એ છે કે તમે શું ન જોવાની જીદ પકડી છે.