ઑપ્ટિમલ સ્ટિમ્યુલેશન મોડેલ

માણસ શાંતિ ઇચ્છે છે એ વાત સો ટકા જૂઠ્ઠી છે. માણસને ફક્ત શાંતિ મળે તો એ ગાંડો થઈ જાય. મગજને ઉત્તેજના જોઈએ છે, કોઈ હલચલ જોઈએ છે. પણ એ હલચલ માથાના દુખાવા જેવી અતિશય પણ ન હોવી જોઈએ. આ બે છેડા વચ્ચે એક સંતુલિત બિંદુ હોય છે જેને મનોવિજ્ઞાનમાં ઑપ્ટિમલ સ્ટિમ્યુલેશન લેવલ કહે છે. જો ઉત્તેજના બહુ ઓછી હોય તો માણસ કંટાળી જાય છે, અને જો એ વધી જાય તો ગભરાટ અને તણાવમાં સરી પડે છે. દરેક માણસ અજાગ્રતપણે આ સંતુલન શોધવા માટે જ આખો દિવસ હવાતિયાં મારતો હોય છે.

આ મોડેલ વીસમી સદીના મધ્યમાં કેનેડિયન મનોવૈજ્ઞાનિક ડોનાલ્ડ હેબ અને અન્ય સંશોધકોના મગજના ઉત્તેજના સ્તરના અભ્યાસોમાંથી બહાર આવ્યું. પછીથી માર્વિન ઝકરમેને આના આધારે સંવેદના-શોધની વૃત્તિ સમજાવી. મગજ બહારની દુનિયામાંથી અવાજ, રંગ, વિચારો અને જોખમોનું સતત ઇનપુટ માંગે છે. જ્યારે આ ઇનપુટ ઘટી જાય છે, ત્યારે માણસ જાતે ઉપાધિઓ ઊભી કરવા માંડે છે જેથી મગજ જાગતું રહે.

આ નિયમ સમજવો હોય તો કોઈ પણ સાધારણ ભારતીય ઘરસંસારમાં ડોકિયું કરો. નિવૃત્ત સસરા આખો દિવસ સોફા પર બેસીને ટીવી જોતા હોય, પણ અચાનક દીકરો ઘરમાં આવે એટલે શાકભાજીના ભાવ કે પંખો બંધ કરવા બાબતે બિનજરૂરી ઝઘડો ઊભો કરે છે. નવી આવેલી વહુ અને સાસુ વચ્ચે કોઈ વાસ્તવિક સમસ્યા ન હોય, તો પણ રસોડામાં તેલના ડબ્બાની જગ્યા બદલવા પર મોટો ક્લેશ થઈ જાય છે. લોકો માને છે કે આ અહંકારનો ઝઘડો છે. વાસ્તવમાં એ મગજનો કંટાળો છે. ઘરમાં ઉત્તેજનાનું સ્તર ઘટી ગયું હતું, એટલે મગજે પોતાને જાગતું રાખવા માટે ઝઘડાનું નાટક રચ્યું.

આપણા સુખી દાંપત્યજીવનમાં મોટા ભાગના વિખવાદ પ્રેમની કમીને કારણે નથી થતા, પણ એકધારાપણાના ત્રાસમાંથી જન્મે છે. રવિવારે આખો દિવસ કશું કામ ન હોય ત્યારે પતિ અને પત્ની વચ્ચે નાની વાતમાં મહાભારત સર્જાય છે. કારણ માત્ર એટલું જ કે બંનેનું મગજ અંદરથી એક નાનકડો ભૂકંપ માંગી રહ્યું હતું. જો તમે તમારા મગજને પુસ્તક, મુસાફરી કે કોઈ સર્જનાત્મક કામ દ્વારા યોગ્ય ખોરાક નહીં આપો, તો એ આસપાસના માણસો સાથે લડીને પોતાનું મનોરંજન શોધી લેશે.

જે માણસ પાસે લડવા માટે મોટો પડકાર નથી હોતો, એ પોતાના ઘરમાં નાનો મહાસંગ્રામ ઊભો કરીને કંટાળો ખંખેરે છે.