સામાન્ય ઉદાસી

માનસિક રોગોના પિતામહ સિગ્મંડ ફ્રોઈડે ઓગણીસમી સદીના અંતમાં એક સણસણતો વિચાર મૂકેલો. એમણે કહેલું કે મનોવિશ્લેષણનો હેતુ માણસને પરમ આનંદ આપવાનો નથી. તેનો સાચો હેતુ માત્ર એટલો છે કે માણસની હિંસક, અસહ્ય પીડા ઘટીને સામાન્ય ઉદાસીમાં ફેરવાઈ જાય. ફ્રોઈડનું માનવું સ્પષ્ટ હતું: જીવન સહજપણે મુશ્કેલ છે, અને સંપૂર્ણ સુખ એક ભ્રમ છે.

આજના સ્વ-વિકાસના વેપારીઓ તમને વચન આપે છે કે તમે સતત હસતા રહી શકો. આ જૂઠાણું છે. સામાન્ય ઉદાસી કોઈ રોગ નથી, માણસ હોવાની મૂળભૂત કિંમત છે. સવારે ઊઠતી વખતે થતો આછો કંટાળો, જૂના મિત્રની યાદ સાથે આવતી એકલતા, કે કામ પૂરું થયા પછી લાગતી નિરર્થકતા—આ બધું કુદરતી છે. આ લાગણીઓને ડિપ્રેશન માનીને ગભરાઈ જવાની જરૂર નથી.

મુશ્કેલી ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે માણસ સામાન્ય અસંતોષને સહન કરી શકતો નથી. આપણે માનવા લાગીએ છીએ કે જો આપણે સુખી નથી, તો આપણી અંદર કોઈ ખામી છે. પરિણામે, નાની નિરાશા પણ મોટી આપત્તિ જેવી ભાસવા લાગે છે. જીવન પાસેથી ચમત્કારની આશા રાખવી એ જ દુઃખનું અસલી કારણ છે. સામાન્ય થાકને સ્વીકારી લો તો મનની અડધી લડાઈ ત્યાં જ શાંત થઈ જાય છે.

ચારધામની યાત્રાએ નીકળેલા યાત્રાળુઓને જુઓ. લાખો રૂપિયા ખર્ચીને ઉત્તરાખંડના પહાડોમાં પહોંચે છે. મનમાં કલ્પના એવી હોય છે કે કેદારનાથના દર્શન થતાં જ અંતરમાં પરમ શાંતિની ગંગા વહેવા લાગશે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ હોય છે. કલાકો સુધી ચાલવાનો પગનો દુખાવો, ભીડના ધક્કા, હોટેલના ઠંડા પાણીની બળતરા અને સાથે આવેલા સગાંવહાલાંની તુચ્છ કચકચ. આ બધું જોઈને યાત્રી અકળાઈ ઊઠે છે કે મોક્ષ ક્યાં ગયો? પણ એ ભૂલી જાય છે કે આ અગવડ અને હળવી હતાશા જ સાચી યાત્રા છે.

જે માણસ સામાન્ય ઉદાસી સાથે શાંતિથી જીવતાં શીખી જાય છે, તેને દુનિયાનો કોઈ બાબા કે બ્રાન્ડ છેતરી શકતો નથી.