પાઉલીનો અપવર્જન સિદ્ધાંત

કુદરતમાં એક જ જગ્યાએ બે સરખી ચીજો એકસાથે ક્યારેય સમાઈ શકતી નથી. ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સનો આ પાયાનો નિયમ છે. ૧૯૨૫માં ઓસ્ટ્રિયન ભૌતિકશાસ્ત્રી વુલ્ફગેંગ પાઉલીએ આ વાત સિદ્ધ કરી. પરમાણુની અંદર રહેલા બે ઇલેક્ટ્રોન ક્યારેય એક જ ક્વોન્ટમ અવસ્થામાં સાથે ન રહી શકે. જો એક કણ એક ચોક્કસ સ્થાને ગોઠવાયેલો હોય, તો બીજા કણે ફરજિયાતપણે પોતાની જગ્યા અથવા ગુણધર્મ બદલવો જ પડે. જો આ નિયમ ન હોત, તો બ્રહ્માંડના તમામ પદાર્થો એકબીજામાં દબાઈને એક નાનકડા ટીપા જેવા બની ગયા હોત. નક્કરતાનું અસ્તિત્વ જ આ વિરોધ પર ટકેલું છે.

આ માત્ર લેબોરેટરીનો નિયમ નથી, આ સમાજનો પણ અદ્રશ્ય નિયમ છે. બે તદ્દન સરખા માણસો, સરખા વિચારો કે સરખા દાવાઓ એક જ માર્કેટમાં એકસાથે ટકી શકતા નથી. જ્યાં જગ્યા મર્યાદિત હોય ત્યાં એકનું અસ્તિત્વ બીજાને ધક્કો મારીને બહાર કાઢે છે. સંસાધનો ક્યારેય અનંત હોતા નથી. જ્યારે દરેક વ્યક્તિ એક જ સ્થાને પહોંચવાનો જીદ પકડે છે, ત્યારે કુદરતી રીતે જ સંઘર્ષ અને અવરોધ ઊભો થાય છે.

ભારતના પ્રવાસન અને ધાર્મિક યાત્રાઓના સંદર્ભમાં આ સિદ્ધાંત દર વર્ષે ઉઘાડો પડે છે. મે મહિનામાં કેદારનાથ કે મનાલી તરફ નીકળેલા ગુજરાતી પ્રવાસીઓને જુઓ. હજારો પરિવારો એક જ સમયે, એક જ રસ્તા પર, એક જ હોટેલની શોધમાં નીકળે છે. પહાડની સાંકડી સડક પર એક ગાડી આગળ ઊભી હોય ત્યાં બીજી ગાડી ઘૂસી શકતી નથી. પરિણામે કલાકો લાંબા ટ્રાફિક જામ સર્જાય છે. બધાને એક જ સમયે પરમ શાંતિ જોઈતી હોય છે, પણ ભૌતિક વાસ્તવિકતા એ છે કે પહાડનો એક ખૂણો એક જ સમયે બે ગાડીઓને સમાવી શકતો નથી. જગ્યાની સીમા માણસના ઉત્સાહને રસ્તા પર જ થંભાવી દે છે.

આ નિયમ સમજવો એટલે પોતાની અનન્ય જગ્યા શોધવી. બીજા જે કરી રહ્યા છે તે જ જો તમે બેઠેબેઠું કરશો, તો સિસ્ટમ તમને બહાર ફેંકી દેશે. બજાર હોય કે તીર્થયાત્રા, ભીડ હંમેશાં એવા લોકોથી ભરેલી હોય છે જેઓ પાઉલીના નિયમને નજરઅંદાજ કરવાની ભૂલ કરે છે. ટકી રહેવું હોય તો તમારે તમારો ગાળો અને તમારો 'સ્પિન' બદલવો પડે.

જે જગ્યાએ બીજા ઊભા છે ત્યાં જ જો તમે ઊભા રહેશો, તો કચડાઈ જવાનું નિશ્ચિત છે.