વેતન પારદર્શિતા

કંપનીમાં કોને કેટલો પગાર મળે છે, તે વાત ગુપ્ત રાખવી એ જૂની કોર્પોરેટ પરંપરા છે. ઓફિસમાં સાથે બેસીને એકસરખું કામ કરતા બે માણસોને ખબર નથી હોતી કે મહિનાના અંતે કોના ખાતામાં કેટલા રૂપિયા જમા થાય છે. પે ટ્રાન્સપરન્સી એટલે કે વેતન પારદર્શિતા આ જૂના પડદાને ફાડી નાખવાનો સિદ્ધાંત છે. સંસ્થામાં દરેક હોદ્દાનો પગાર, ભથ્થાં અને બોનસ ખુલ્લેઆમ જાહેર કરવામાં આવે છે. વાત માત્ર નોકરીની જાહેરાતમાં પગારનો અંદાજ છાપવા પૂરતી નથી, આખી કંપનીનું પે-રોલ ટેબલ બધાની નજર સામે ટેબલ પર મૂકી દેવાની આ હિંમત છે.

આ વિચાર કોઈ એક વિદ્વાનના મગજમાંથી અચાનક નથી ફૂટ્યો. આધુનિક શ્રમ અર્થશાસ્ત્ર અને મહિલા-પુરુષ વચ્ચેના પગાર ભેદભાવ સામે ચાલેલી લડતોમાંથી આ ચળવળ ઊભી થઈ છે. પશ્ચિમના દેશોમાં હવે કાયદા બન્યા છે અને ઘણી પ્રગતિશીલ ટેક કંપનીઓએ પોતાના બધા કર્મચારીઓના પગાર જાહેર પાટિયા પર લખવાનું શરૂ કર્યું છે. ગુપ્તતા હંમેશાં માલિકને ફાયદો કરાવે છે. જ્યારે કોઈને બીજાની આવક ખબર નથી હોતી, ત્યારે મેનેજમેન્ટ સસ્તામાં કામ પતાવવા માટે મનમાની કરી શકે છે.

જ્યારે પગાર જાહેર થાય છે ત્યારે ગેરવાજબી ભેદભાવનો અંત આવે છે. કામદારને ખબર પડે છે કે કંપનીમાં તેની વાસ્તવિક કિંમત શું છે. પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ બહુ ક્રૂર છે. ઓફિસમાં દેખાડો કરનારા મિથ્યાભિમાનીઓની પોલ ખુલી જાય છે અને અદેખાઈનો દાવાનળ પણ ભડકી શકે છે. જ્યારે બધું ખુલ્લું હોય, ત્યારે મેનેજરે સાબિત કરવું પડે છે કે અમુક માણસને વધારાના પૈસા તેની કઈ આવડતના મળે છે.

આ વાત સમજવા માટે કોઈ સોસાયટીના મેઇન્ટેનન્સનો હિસાબ જુઓ. અમદાવાદની એક મોટી સોસાયટીમાં સિક્યોરિટી ગાર્ડ, સફાઈ કામદાર અને મેનેજરના પગારની વિગત દર મહિને નોટિસ બોર્ડ પર લગાડવાનું શરૂ થયું. પહેલાં દસ વર્ષ સુધી સેક્રેટરી પોતાની મનપસંદ વ્યક્તિને છાનામાના વધુ રકમ આપતા હતા અને બાકીના નોકરોનું શોષણ થતું હતું. જે દિવસે આંકડા દીવાલ પર ચોંટાડવામાં આવ્યા, તે જ સાંજે હોબાળો મચી ગયો. કામનું મૂલ્યાંકન માપદંડ પર થયું, સંબંધો પર નહીં.

અંધારામાં ચાલતો વહીવટ હંમેશાં માલિકના ખિસ્સા ભરે છે; પ્રકાશ પડતાં જ શોષણ કરનારાઓની બોલતી બંધ થઈ જાય છે.