પરફોર્મન્સ સ્ટ્રેસ

કોઈ તમને જોઈ રહ્યું છે, અને તમારે સાબિત કરવાનું છે કે તમે શ્રેષ્ઠ છો. આ ક્ષણે મગજમાં જે ભડકો થાય છે, તેનું નામ પરફોર્મન્સ સ્ટ્રેસ. આ કોઈ સામાન્ય ચિંતા નથી. જ્યારે પરિણામનું મૂલ્યાંકન થવાનું હોય, આસપાસ લોકો નજર ખોડીને બેઠા હોય અને નિષ્ફળતાની કિંમત સામાજિક પ્રતિષ્ઠા હોય, ત્યારે શરીર અને મન તણાવના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી જાય છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે પોતાના નામે ચડાવ્યો નથી, પણ મનોવિજ્ઞાનમાં વર્ષોથી ઓળખાય છે.

આ વિચારની મુશ્કેલી એ છે કે થોડું દબાણ કામ સુધારે છે, પણ દબાણ વધે એટલે બુદ્ધિ બ્લોક થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનનો જાણીતો નિયમ કહે છે કે ઉત્તેજના એક હદ સુધી જ કામ આપે છે. જેવી હદ વટાવી, કે માણસની આવડત અડધી થઈ જાય. હાથ ધ્રૂજવા લાગે, અવાજ બેસી જાય અને જે કામ રોજ આંખ મીંચીને થતું હોય તેમાં જ છબરડો વળે. માણસ પોતાના જ્ઞાનથી નહીં, પણ બીજાના મૂલ્યાંકનના ડરથી હારી જાય છે.

આ રોગ માત્ર સ્ટેજ પર ગાનારા કે શેરબજારના ટ્રેડરોનો નથી. આપણા મધ્યમવર્ગીય ઘરોમાં આનું નગ્ન નૃત્ય રોજ જોવા મળે છે. નવી પરણેલી વહુ રસોડામાં પહેલી વાર શીરો બનાવતી હોય ત્યારે આ સ્થિતિ સર્જાય છે. તે વર્ષોથી પોતાના પિયરમાં રસોઈ બનાવતી આવી છે, ક્યારેય માપ ચૂક્યું નથી. પણ આજે સાસુ, જેઠાણી અને નણંદ ડાઇનિંગ ટેબલ પર બેસીને ચાંપતી નજર રાખી રહ્યા છે. ‘વહુને આવડે છે કે નહીં’ એ પરીક્ષા ચાલી રહી છે.

પરિણામ શું આવે? પેલી છોકરીના હાથમાંથી ખાંડ વધારે પડી જાય અથવા ઘી બળી જાય. જે વહુ ઉત્તમ રસોઈયો છે, તે સાસરીના નિરીક્ષણ હેઠળ અણઘડ સાબિત થાય છે. આ તેની આવડતની ખામી નથી, મૂલ્યાંકન હેઠળ પેદા થયેલો તણાવ છે. જ્યારે સંબંધો સાહજિક રહેવાને બદલે સ્ટેજ પરફોર્મન્સ બની જાય, ત્યારે ઘર ઓડિટોરિયમ થઈ જાય છે અને માણસ સતત ડરેલો કલાકાર બની રહે છે.

જ્યાં દરેક ક્ષણે પાસ કે નાપાસનું પરિણામ મળવાનું હોય, ત્યાં કળા મરી જાય છે અને માત્ર બ્લડપ્રેશર વધે છે.