નિરાશાવાદનો છટકબારી ફંદ

કોઈ કામમાં સફળતાની શક્યતા બહુ ઓછી દેખાતી હોય ત્યારે પ્રયાસ જ છોડી દેવો તર્કબદ્ધ લાગે છે. પણ આ તર્ક જ સૌથી મોટો ખાડો છે. જ્યારે તમે પ્રયત્ન બંધ કરો છો, ત્યારે પરિણામ શૂન્ય આવે છે. પછી તમે જ તમારી જાતને કહો છો કે મારું અનુમાન સાચું હતું, કશું થવાનું જ નહોતું. આ એક એવું ચક્ર છે જ્યાં તમારી નિરાશા પોતાના પુરાવા પોતે જ ઊભા કરી લે છે. આને ફિલસૂફ જેનિફર મોર્ટને ‘પેસિમિઝમ ટ્રેપ’ કહ્યો છે.

આ વિચાર ૨૦૨૦માં જેનિફર મોર્ટનના એક સંશોધનપત્રમાંથી બહાર આવ્યો. તેમણે જોયું કે સામાજિક કે આર્થિક રીતે પછાત વર્ગના લોકો ઘણી વાર આગળ વધવાની મહેનત કરવાનું માંડી વાળે છે. કારણ કે આંકડા તેમની વિરુદ્ધ હોય છે. હારવાની વકી વધુ હોય ત્યારે મેદાન છોડી દેવું સાચું લાગે. પણ એ પીછેહઠથી પરિણામ નિષ્ફળતામાં જ પલટાય છે, અને આજુબાજુના લોકો માટે પણ એ પુરાવો બની જાય છે કે આવા પ્રયાસો નકામા છે. એક વ્યક્તિની હતાશા આખી વ્યવસ્થાની હતાશા બની જાય છે.

આ ફંદ જીવનના સાદા નિર્ણયોમાં પણ પગ પેસારો કરી લે છે. ધારો કે અમરેલીના એક મધ્યમવર્ગીય કાકાને ચારધામ યાત્રાએ જવું છે. રેલવેનું કન્ફર્મ ટિકિટ મળવાનું મુશ્કેલ છે, ઉત્તરાખંડમાં હોટેલ મોંઘી છે અને ભીડ અસહ્ય છે. આ વાસ્તવિકતા જોઈને કાકા પહેલેથી જ નક્કી કરી લે છે કે આ વખતે તો જવાય જ નહીં. તેઓ પ્રયત્ન સુધ્ધાં કરતા નથી. મહિના પછી જ્યારે પડોશી સાદી સુવિધા સાથે પણ યાત્રા પતાવીને પાછા ફરે છે, ત્યારે કાકા દલીલ કરે છે કે રેલવે તંત્ર ભ્રષ્ટ છે અને આજના જમાનામાં સામાન્ય માણસ માટે પ્રવાસ અશક્ય છે. એમણે મુસાફરી ન કરી, એટલે તેમની શંકા કાયમી સત્ય બની ગઈ.

મુશ્કેલી એ છે કે આ ફાંદો મૂર્ખ માણસો માટે નથી, હોશિયાર લોકો માટે છે. તર્કશીલ માણસ જોખમ ગણે છે. જોખમ વધારે દેખાય એટલે પગ પાછો ખેંચે છે. પણ માણસની પ્રગતિ ગણતરીપૂર્વકની હિંમત પર ટકેલી છે. જો દરેક પર્વતારોહક માત્ર હિમપ્રપાતના આંકડા જોઈને ઘરમાં બેસી રહ્યો હોત, તો એવરેસ્ટ પર કોઈના પગલાં ન હોત.

નિરાશાવાદી માણસ ક્યારેય ખોટો પડતો નથી, કારણ કે એ સાચો સાબિત થવા માટે પોતે જ હારી જાય છે.