સંભાવનાલક્ષી વિચારસરણી

મોટા ભાગના લોકો વાસ્તવિકતામાં અટવાઈ જાય છે. જે દેખાય છે, તેને જ અંતિમ સત્ય માની લે છે. પ્રશ્ન પૂછે છે: 'શું છે?' પણ રચનાત્મક માણસ એક ડગલું આગળ વધે છે. એ પૂછે છે: 'જો આમ હોત તો?' સ્થિતિ ગમે તેટલી બંધિયાર હોય, માણસ પોતાના મગજમાં વિકલ્પો ઊભા કરી શકે છે. સમસ્યાને તાળા તરીકે નહીં, પણ ખુલ્લા દરવાજા તરીકે જોવાની આ માનસિક ટેવ છે. વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને પણ તેનાથી આગળનું વિચારવું, એ જ આ કળાનું મૂળ છે.

આ વિચાર બ્રિટિશ શિક્ષણશાસ્ત્રી એના ક્રાફ્ટે ૧૯૯૦ના દાયકાના અંતમાં વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે સર્જનાત્મક શિક્ષણ પર કામ કરતી વખતે આ શબ્દ આપ્યો. એમનું કહેવું હતું કે સર્જનાત્મકતા કોઈ ચમત્કાર નથી. એ બાળસહજ જિજ્ઞાસા છે. સામાન્ય માણસ 'જે છે' તેની સામે લાચાર થઈ જાય છે. સંભાવનાલક્ષી વિચારક સ્થિતિને પલટી નાખે છે. એ ફરિયાદ કરવાને બદલે નવી શક્યતાઓને જોડે છે. જ્ઞાન પૂરતું નથી, કલ્પનાને વાસ્તવિકતા સાથે ટકરાવવાની હિંમત જોઈએ.

આ વિચાર સામાન્ય આશાવાદ કે પોઝિટિવ થિંકિંગ નથી. પોઝિટિવ થિંકિંગ ઘણીવાર વાહિયાત ભ્રમ પેદા કરે છે. જ્યારે સંભાવનાલક્ષી વિચારસરણી તર્ક પર ઊભી રહે છે. તમે વાસ્તવિક મુશ્કેલીને નકારતા નથી, પણ એ મુશ્કેલીની અંદર જ નવો રસ્તો શોધો છો. નિયમો જાણી જોઈને તોડવા પડતા નથી, નિયમોની વચ્ચે રહેલી ખાલી જગ્યાઓ શોધવાની હોય છે. જ્યાં બીજા લોકોને દિવાલ દેખાય, ત્યાં તમને બારી દેખાવી જોઈએ.

આપણું બોલિવૂડ આનું ઉત્તમ મેદાન છે. વર્ષો સુધી મુંબઈના પ્રોડ્યુસરો માનતા રહ્યા કે ફિલ્મ ચલાવવા માટે પચાસ કરોડનો હીરો, વિદેશનું લોકેશન અને પાંચ મસાલા ગીતો જ જોઈએ. આ એમનું 'શું છે' હતું. પછી કેટલાક નવા ડિરેક્ટરો આવ્યા. એમણે વિચાર્યું: 'જો મોટા સ્ટાર વગર, ફક્ત ઉત્તર પ્રદેશના નાના શહેરની અસલી વાર્તા અને દેશી કલાકારો લઈને સિનેમા બનાવીએ તો?' બજેટ દસ કરોડ અને કમાણી સો કરોડ. આ કોઈ તુક્કો નહોતો. ચીલાચાલુ ફોર્મ્યુલાની સામે સંભાવનાઓ તપાસવાની તાકાત હતી.

જે માણસ પરિસ્થિતિ સામે શરણાગતિ સ્વીકારે છે તે ઇતિહાસ વાંચે છે, જે વિકલ્પો કલ્પી શકે છે તે ઇતિહાસ રચે છે.