પ્રતિષ્ઠા આધારિત અનુકરણ

સફળ માણસ જે કરે તે સાચું જ હોય, એવી આપણી જૂની ખોપરીની માન્યતા છે. આ પૂર્વગ્રહને ઉત્ક્રાંતિ વિજ્ઞાનમાં પ્રતિષ્ઠા આધારિત અનુકરણ કહે છે. માનવ જાત હજારો વર્ષોથી આ રીતે શીખી છે. આદિમ યુગમાં જે શિકારી સૌથી વધુ તીર સાચા મારતો, આખું કબીલું તેના કપડાં, તેની ચાલવાની ઢબ અને તેના હથિયારની નકલ કરવા માંડતું. કારણ સાવ સીધું હતું. કઈ ખાસિયતને લીધે એ જીતે છે તે શોધવાની કોઈ પાસે ફુરસદ નહોતી. એટલે એનું બધું જ બેઠું ઉતારી લેવું સસ્તું પડતું. આ વિચાર જોસેફ હેનરિક અને ફ્રાન્સિસ્કો ગિલ-વ્હાઈટે બે હજાર એકની આસપાસ વિસ્તારથી સમજાવ્યો હતો.

આજના યુગમાં આ માનસિક શોર્ટકટ ખતરનાક મૂર્ખાઈ બની જાય છે. કોઈ માણસ શેરબજારમાં અબજોપતિ બન્યો હોય એટલે તે ડાયેટ, લગ્નજીવન કે રાજકારણ વિશે પણ સાચો જ હશે એવું માની લેવું એ અક્કલનું પ્રદર્શન નથી. સફળતા એક ચોક્કસ ક્ષેત્રની આવડતનું પરિણામ હોય છે, સર્વજ્ઞ હોવાનું સર્ટિફિકેટ નથી. પણ આપણું મગજ ક્ષમતા અને પ્રતિષ્ઠા વચ્ચેનો તફાવત ભૂલી જાય છે. પરિણામે આપણે અસંબદ્ધ બાબતોમાં પણ સફળ લોકોની નબળી આદતો અપનાવી લઈએ છીએ.

અમદાવાદ કે સુરતની નવી પ્રીમિયમ સોસાયટીઓમાં આ રોગ સ્પષ્ટ દેખાય. બિલ્ડર ચાર કરોડનો ફ્લેટ વેચવા માટે બ્રોશરમાં લંડનના આર્કિટેક્ચરની વાતો લખે, પણ ખરીદનારાઓનું ધ્યાન એક જ વાત પર હોય: આ ટાવરમાં શહેરના ફલાણા મોટા ટેક્સટાઇલના વેપારી કે જાણીતા સર્જને પેન્ટહાઉસ લીધું છે કે નહીં? જો શેઠે ફ્લેટ બુક કર્યો, તો પાછળ પાછળ બીજા પચાસ લોકો પોતાની બચત ઠાલવી દેશે. કોઈ એ નથી જોતું કે શેઠ પાસે કાળું નાણું ખપાવવાની જરૂરિયાત હતી, જ્યારે પોતે બેન્કમાંથી વીસ વર્ષની લોન લઈને વ્યાજ ભરવાના છે.

પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિ સફળ થઈ છે પોતાના ધંધાના દમ પર, ફ્લેટની ગુણવત્તા પારખીને નહીં. પણ સમાજમાં આંધળું અનુકરણ જ સૌથી મોટું ચલણ છે. બુદ્ધિ વાપરવામાં મહેનત પડે છે, કોઈ મોટા માણસની પાછળ લાઈનમાં ઊભા રહી જવું સહેલું છે. આ પૂર્વગ્રહથી બચવાનો એક જ રસ્તો છે: માણસની સિદ્ધિને સલામ કરો, પણ તેના દરેક નિર્ણયને તમારો નકશો ન બનાવો.

મોટા માણસના પગલે ચાલવામાં જોખમ એ છે કે એનો ખાડો પણ બહુ મોટો હોય છે.