બારનો કોયડો

અર્થતંત્ર ગમે તેટલું વિશાળ હોય, અંતે આખી રમત મુઠ્ઠીભર લોકોના હાથમાં સમેટાઈ જાય છે. હાર્વર્ડ લો સ્કૂલના પ્રોફેસર જ્હોન કોટ્સ આ જોખમને 'પ્રોબ્લેમ ઓફ ટ્વેલ્વ' કહે છે. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: આધુનિક મૂડીવાદમાં નાણાંનું કેન્દ્રીકરણ એટલું પ્રચંડ થઈ ગયું છે કે માત્ર બારેક જેટલા ફંડ મેનેજરો કે સંસ્થાઓ ધારે તો આખી દુનિયાની મોટી કંપનીઓ પર કબજો જમાવી શકે. આ કોઈ ષડયંત્ર નથી. આ આંધળી બજારવ્યવસ્થાનું કુદરતી પરિણામ છે, જ્યાં શક્તિ ધીમે ધીમે થોડાક ખેલાડીઓના ટેબલ પર ઠલવાતી જાય છે.

આ વિચાર માત્ર વોલ સ્ટ્રીટના ઇન્ડેક્સ ફંડ્સ પૂરતો મર્યાદિત નથી. કોઈ પણ ઉદ્યોગ જ્યારે પુખ્ત બને છે, ત્યારે તે વૈવિધ્ય ગુમાવે છે. સ્પર્ધા ઘટતી જાય છે. નવી કંપનીઓને કાં તો ખરીદી લેવામાં આવે છે અથવા કચડી નાખવામાં આવે છે. આખરે દસ-બાર લોકો એક બંધ રૂમમાં બેસીને નક્કી કરે છે કે જનતાએ શું ખાવું, શું પહેરવું અને શું વિચારવું. લોકશાહી કાગળ પર રહે છે, પણ અસલ સત્તા ચહેરા વગરના બાર શાસકોના હાથમાં આવી જાય છે.

બોલિવૂડની હાલત આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. દેશમાં દર વર્ષે હજારો ફિલ્મો બને છે, પણ મુખ્ય ધંધો કોના હાથમાં છે? પાંચ મોટા પ્રોડક્શન હાઉસ, ચાર મુખ્ય સ્ટુડિયો અને ત્રણ ઓટીટી પ્લેટફોર્મ. કુલ મળીને માંડ બાર નિર્ણાયકો. જો આ બાર જણને તમારી વાર્તા ન ગમે, તો તમારો કરોડોનો પ્રોજેક્ટ કાગળ પર જ મરી જશે. શુક્રવારે કઈ ફિલ્મ ત્રણ હજાર સ્ક્રીન પર લાગશે અને કઈ ફિલ્મ કચરાટોપલીમાં જશે, તેનો નિર્ણય કોઈ કલાપ્રેમી દર્શક નથી કરતો. આ બાર ખુરશીઓ પર બેઠેલા ગણ્યાગાંઠ્યા અધિકારીઓ જ નક્કી કરે છે કે આખો દેશ કયું મનોરંજન જોશે.

જ્યાં પસંદગીનું ક્ષેત્ર સંકોચાય છે, ત્યાં ગુણવત્તા આપોઆપ સડી જાય છે. બાર લોકોની રુચિ આખા દેશની સંસ્કૃતિ બની જાય છે. જ્યારે આટલી મોટી તાકાત આટલા ઓછા માથાંઓમાં કેન્દ્રિત થાય, ત્યારે જોખમ માત્ર અર્થતંત્રનું નથી રહેતું, અભિવ્યક્તિની આઝાદીનું પણ રહે છે. મુક્ત બજારનો દાવો કરનારાઓ ભૂલી જાય છે કે આખરી સ્ટેજ પર પહોંચેલી મોનોપોલી પણ એક પ્રકારની તાનાશાહી જ છે.

જ્યાં આખો ખેલ બાર જ ખેલાડીઓ નક્કી કરતા હોય, ત્યાં દર્શકો માત્ર ટિકિટના પૈસા ચૂકવનારા મૂર્ખ સાબિત થાય છે.