ઉત્પાદકતાનો અપરાધભાવ

દિવસ આખો ઘસાયા પછી પણ રાત્રે ઊંઘતી વખતે છાતી પર પથ્થર જેવો ભાર લાગે છે? કામ તો ઘણું કર્યું, છતાં અંદરથી અવાજ આવે કે આટલું કાફી નહોતું. આ બીમારીનું નામ પ્રોડક્ટિવિટી શેમ છે. તમે ગમે તેટલું દોડો, ગમે તેટલા કલાકો આપો, તમારું મન તમને સતત ગુનેગાર ઠેરવે છે. આધુનિક માણસ આરામને અધિકાર નથી ગણતો, પણ એક ચોરી માને છે. પરિણામે, નવરા બેસવું પણ એક પ્રકારની સજા બની જાય છે.

આ વિચારને લેખિકા અને પોડકાસ્ટર જોસલીન કે. ગ્લેઈએ ૨૦૧૯ની આસપાસ પોતાના 'હરી સ્લોલી' પોડકાસ્ટ દ્વારા ચર્ચામાં આણ્યો હતો. એમણે બતાવ્યું કે આપણે દૈનિક લક્ષ્યો એટલા અવ્યવહારુ બનાવીએ છીએ કે એ ક્યારેય પૂરા થઈ જ ન શકે. આ એક મનોવૈજ્ઞાનિક ફાંસો છે. આજના વર્કહોલિક કલ્ચરે આપણને શીખવ્યું છે કે તમારી કિંમત ફક્ત તમારા કામની સંખ્યા પરથી નક્કી થાય છે. જે દિવસે તમે પરસેવો ન પાડ્યો, એ દિવસે તમારું અસ્તિત્વ નકામું હતું તેવી ભ્રમણા ઊભી કરવામાં આવે છે.

આ ઝેરનું વાસ્તવિક પરિણામ ભયાનક છે. માણસ ક્યારેય પૂર્ણતાનો સંતોષ નથી માણતો. એ સફળ થાય તો પણ જાતને કોસતો રહે છે. તમે આખો દિવસ કામ કરો છો છતાં તમારું મન અધૂરા રહેલા એક કામ પાછળ રડે છે. આ માનસિકતા ધીમે ધીમે શરીરને બર્નઆઉટ તરફ ધકેલે છે. આનંદનું ગળું ઘોંટીને માત્ર આઉટપુટના આંકડા જોવાની આ આંધળી જીદ છે.

અમદાવાદની કોઈ મોટી ખાનગી હોસ્પિટલના યુવાન રેસિડન્ટ ડૉક્ટર પ્રતિકને જુઓ. બાર કલાકની કાળઝાળ ડ્યુટી પતાવી, સાત જટિલ ઓપરેશનમાં મદદ કરી, ચાલીસ દર્દી તપાસ્યા. રાત્રે હોસ્ટેલના રૂમમાં પહોંચીને એને રાહત મળવી જોઈતી હતી. પણ એને ઊંઘ નથી આવતી. એ પલંગ પર પડ્યો પડ્યો ગિલ્ટ અનુભવે છે કે આજે મેડિકલ જર્નલનું પેલું નવું સંશોધનપત્ર કેમ ન વંચાયું? આરામ કરવો એને ક્રાઈમ લાગે છે. શરીર તૂટે છે, પણ મગજ ચાબુક મારે છે કે તું આળસુ છે. આ પ્રોડક્ટિવિટી શેમ સિવાય બીજું કંઈ નથી.

જે મશીન ક્યારેય બંધ નથી થતું, એ આખરે પોતાની જ ધરી તોડીને ભસ્મીભૂત થઈ જાય છે.