પ્રગતિ સિદ્ધાંત

મોટા વિજયની રાહ જોનારા લોકો અંદરથી વહેલા મરી જાય છે. માણસને કામ કરવા માટે બોનસ, મોટી વાહવાહી કે પ્રમોશન નથી જોઈતા. રોજિંદી નાની પ્રગતિનો એકાદ ટુકડો પૂરતો છે. મનોવિજ્ઞાનનો આ સીધો નિયમ છે: જ્યારે વ્યક્તિને લાગે કે પોતે અર્થપૂર્ણ કામમાં એક ઇંચ પણ આગળ વધી રહ્યો છે, ત્યારે તેનું મગજ સૌથી વધુ સક્રિય અને પ્રસન્ન રહે છે. નિષ્ક્રિયતા અને અટકાવ એ માણસના ઉત્સાહનું સૌથી મોટું ઝેર છે.

આ વિચાર હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલના સંશોધક ટેરેસા અમાબિલે અને સ્ટીવન ક્રેમરે રજૂ કર્યો હતો. એમણે સેંકડો વ્યાવસાયિકોની રોજની ડાયરીઓ તપાસી. એમણે જોયું કે દિવસના અંતે માણસનું મનોબળ કઈ બાબતથી ઊંચું ગયું? પગાર વધારાથી નહીં, પણ કોઈ ગૂંચવાયેલી સમસ્યા ઉકલી જવાના નાના અહેસાસથી. એમણે આને 'પ્રોગ્રેસ પ્રિન્સિપલ' કહ્યો. અર્થ સ્પષ્ટ છે: મોટી સફળતા કરતાં નાની, દૃશ્યમાન પ્રગતિની શ્રુંખલા માણસને જીવંત રાખે છે.

આપણે પરિણામના ગુલામ છીએ, પ્રક્રિયાના નહીં. એટલે જ મોટા લક્ષ્યો ઘણીવાર ડીપ્રેશન લાવે છે. જ્યારે અંતિમ ધ્યેય બહુ દૂર હોય, ત્યારે વચ્ચેના દિવસો ખાલીપો બનીને ડંખે છે. પ્રગતિ સિદ્ધાંત ચેતવણી આપે છે કે મોટી જીતની અપેક્ષામાં રોજના નાના ડગલાંને અવગણશો તો ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જશે. માણસને જીવવા માટે આગળ વધવાનો પુરાવો જોઈએ છે, ભલે તે માત્ર એક પાનું પૂરું કરવાનો હોય.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતો યુવાન જુઓ. ત્રણ વર્ષ પછી ડેપ્યુટી કલેક્ટર બનવું છે એ સપનું બહુ મોટું છે. પણ એ સપનું રોજ સવારે પથારીમાંથી ઊઠવા માટે પૂરતું નથી. જે ઉમેદવાર એમ વિચારે છે કે ત્રણ વર્ષ પછી પરિણામ આવશે ત્યારે ખુશ થઈશ, એ છ મહિનામાં થાકીને ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે. સાચો ખેલાડી રોજના હિસાબ રાખે છે: આજે ભૂગોળના પાંચ પ્રકરણ પૂરા થયા, આજે દસ જૂના પ્રશ્નો ઉકેલાયા. આ નાનકડી દૈનિક પ્રગતિ જ એને અંદરથી સળગતો રાખે છે. ત્રણ વર્ષનો પહાડ રોજ તોડી શકાતો નથી, રોજના દસ પથ્થર ખસેડવા પડે છે.

મોટી સફળતા અહંકાર પોષે છે, પણ રોજની નાની પ્રગતિ જ માણસને જીવાડે છે.