પ્રોપ્રિઓસેપ્ટિવ સાયકોલોજી

મન ખુશ હોય ત્યારે ચહેરા પર સ્મિત આવે છે. આ પ્રાથમિક શાળાનું વિજ્ઞાન છે. પણ વાત આટલેથી અટકતી નથી. તમે પરાણે હસો ત્યારે મગજ છેતરાઈ જાય છે અને ખરેખર હળવાશ અનુભવવા લાગે છે. આ બીજી બાજુ છે. શરીરની મુદ્રા, ચેષ્ટા અને સ્નાયુઓનું હલનચલન તમારા માનસિક મૂડને સીધો આદેશ આપે છે. વિચાર વર્તનને ઘડે છે એ જાણીતી થિયરી છે, પરંતુ શરીરના વર્તનથી વિચાર ઘડાય છે તે હકીકતને વિજ્ઞાન પ્રોપ્રિઓસેપ્ટિવ સાયકોલોજી કહે છે.

આ વિચારને મનોવૈજ્ઞાનિક રિચાર્ડ વાઈઝમેને પોતાના પુસ્તક '૫૯ સેકન્ડ્સ'માં સરસ રીતે લોકપ્રિય બનાવ્યો. જૂની માન્યતા એવી હતી કે ભાવનાઓ અંદર જન્મે છે અને બહાર દેખાય છે. નવી સમજ કહે છે કે ટ્રાફિક બંને તરફ ચાલે છે. ખભા ઢાળીને બેસો તો ઉદાસી ઘેરી વળશે. પીઠ સીધી રાખીને ઝડપથી ચાલશો તો આત્મવિશ્વાસનું કેમિકલ લોહીમાં ભળશે. શરીર માત્ર મનનો પડછાયો નથી, એ મનનો માસ્ટર પણ બની શકે છે.

આપણે આખો દિવસ મૂડ સુધારવાની રાહ જોતા બેસી રહીએ છીએ. 'ઈચ્છા થશે ત્યારે કામ કરીશું' એવી આળસ આ ભ્રમમાંથી જન્મે છે. ખરી તાકાત એ સમજવામાં છે કે મૂડ એ કોઈ આકાશી વરદાન નથી. એ સ્નાયુઓનો ખેલ છે. ગુસ્સો આવે ત્યારે મુઠ્ઠીઓ ભીંસવાને બદલે હથેળીઓ ખુલ્લી કરી દો, ગુસ્સો ઓગળી જશે. હૃદય પર કાબૂ મેળવવો અઘરો છે, પણ જડબાં ઢીલાં રાખવાં સહેલાં છે.

આપણા ઘરસંસારમાં આ રોજનું નાટક છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચે શીતયુદ્ધ ચાલતું હોય ત્યારે ચહેરા તંગ થઈ જાય છે. રસોડામાં વાસણ પછાડવાની પ્રક્રિયા અંદરના કડવાશને બમણી કરે છે. ક્યારેક પતિ-પત્ની ઝઘડા પછી મોં ફુલાવીને બેસે છે. એ ચહેરાનો આકાર જ મગજને યાદ અપાવ્યા કરે છે કે તમે દુશ્મન છો. ધારો કે એ જ ક્ષણે પરાણે એક ઔપચારિક હાસ્ય લાવી દો અથવા ખભા ઢીલા મૂકીને શાંતિથી બેસો, તો અડધો વિવાદ આપોઆપ શમી જાય. નાટક કરતાં કરતાં જ માણસ શાંત થઈ જાય છે.

મૂડ બદલવા મનની રાહ ન જોવાય; શરીરની મુદ્રા બદલો, મગજ શરમાઈને પાછળ પાછળ આવી જશે.