માનસિક નકામાપણું

તમારી પાસે જે વસ્તુ છે તે બગડી નથી. તૂટી નથી. એનું કામ બરાબર કરે છે. છતાં તમને એ વાપરતાં શરમ આવે છે. તમને લાગે છે કે આ હવે જૂનું થઈ ગયું છે, ફેંકી દેવા જેવું છે. આ લાગણી કોઈ અકસ્માત નથી. બજારનું આ એક ધારદાર હથિયાર છે. ઉત્પાદન ક્ષમતાની રીતે વસ્તુ જીવતી હોય, પણ મગજની અંદર એ મરી ચૂકી હોય. આખી રમત તમારી જરૂરિયાત સાથે નહીં, તમારી સામાજિક પ્રતિષ્ઠા સાથે રમાય છે.

આ વિચાર ઔદ્યોગિક ડિઝાઈન અને માર્કેટિંગ જગતમાંથી આવ્યો છે. અમેરિકન પત્રકાર વાન્સ પેકાર્ડે ૧૯૬૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલની વિગતે ચર્ચા કરી હતી. કાર ઉત્પાદકો દર વર્ષે કારનું એન્જિન બદલતા નહોતા, માત્ર આગળની ગ્રીલ કે હેડલાઈટની ડિઝાઈન થોડી બદલી નાખતા. જૂની કાર રસ્તા પર દોડતી હોય, પણ માલિકને લાગતું કે પોતે પછાત દેખાય છે. ટેકનોલોજી નહીં, મનોવિજ્ઞાન બદલાયું હતું.

કોઈ પણ ચીજ ટકાઉ બને તો કંપનીઓ ભૂખે મરે. એટલે ટકાઉપણું હવે ગુણ નથી રહ્યો, ખામી ગણાય છે. જો વસ્તુ જાતે નહીં બગડે, તો કંપની તમારા મગજમાં એવો કીડો મૂકશે કે તમને એ નકામી લાગવા માંડે. દર વર્ષે નવો ફોન, નવા કટવાળા કપડાં કે નવો સોફા. જૂની વસ્તુથી કંટાળો પેદા કરવો એ આજના વેપારનું મુખ્ય ઇંધણ છે. અસંતોષનું આયોજનબદ્ધ ઉત્પાદન થાય છે.

નવરાત્રિનો માહોલ જુઓ. શેરીના ગરબા હોય કે મોંઘા પાર્ટી પ્લોટ, ચણિયાચોળી કે કુરતા ફાટ્યા નથી હોતા. ગયા વર્ષે બરાબર નવ દિવસ પહેરેલા અને પછી ઈસ્ત્રી કરીને કબાટમાં મૂકેલા. છતાં આઠમા મહિનાથી ઘરમાં ચર્ચા શરૂ થાય છે કે આ વર્ષે નવું શું પહેરવું. ગયે સાલના ફોટા સોશિયલ મીડિયા પર મુકાઈ ગયા છે. હવે એ જ કપડાં ફરી પહેરાય કેમ? કપડું મજબૂત છે, પણ લોકલજ્જાએ એને કચરો બનાવી દીધું. દર નવરાત્રિએ અસલ ખર્ચ કપડાંનો નથી થતો, જૂના દેખાવાના ડરનો થાય છે.

બજાર તમને ભૂખ્યા રાખવા નથી માગતું, પણ તમને ક્યારેય ધરાઈ જવા પણ દેવા નથી માગતું. જ્યારે તમને લાગે કે તમારી પસંદગી જૂની છે, ત્યારે સમજી લેવું કે કોઈએ તમારા મગજમાં નવો શોરૂમ ખોલી નાખ્યો છે.

જે વસ્તુ કબાટમાં સારી છે તે સમાજમાં નકામી લાગે, ત્યારે સમજી લેવું કે ખિસ્સું તમારી મરજીથી નહીં, બીજાની આંખોથી ખાલી થઈ રહ્યું છે.