મનોવૈજ્ઞાનિક મૂલ્ય

કોઈ પણ વસ્તુની અસલ કિંમત એના ભૌતિક ગુણધર્મોમાં નથી હોતી, પણ આપણું મગજ એને કઈ રીતે મૂલવે છે તેમાં હોય છે. એન્જિનિયરિંગ માત્ર વાસ્તવિકતા બદલી શકે છે, પરંતુ અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાન અહેસાસ બદલે છે. જ્યારે તમે કોઈ પ્રોડક્ટ કે સેવાનો વાસ્તવિક ખર્ચ બદલ્યા વિના માત્ર માણસની જોવાની નજર બદલી નાખો છો, ત્યારે જે સર્જાય છે તેને મનોવૈજ્ઞાનિક મૂલ્ય કહેવાય છે. એડવર્ટાઇઝિંગ ગુરુ રોરી સધરલેન્ડે પોતાના પુસ્તક 'આલ્કેમી'માં આ વિચારને ધારદાર રીતે સ્થાપિત કર્યો છે.

આધુનિક જગત માપે છે તેને જ સાચું માને છે. જો ટ્રેન મોડી દોડતી હોય તો રેલવે એન્જિનિયરો અબજો રૂપિયા ખર્ચીને પાટા બદલવા નીકળે છે. રોરી સધરલેન્ડ કહે છે કે આટલા પૈસા ખર્ચવા કરતાં દરેક સ્ટેશન પર ચોક્કસ સમય દર્શાવતી ડિજિટલ સ્ક્રીન મૂકી દો. મુસાફરનો અકળામણભર્યો સમય અચાનક સહ્ય બની જશે. ટ્રેનની ગતિ નથી વધી, પણ મુસાફરના મગજમાં મુસાફરીનું મૂલ્ય વધી ગયું. ભૌતિક પરિસ્થિતિ એ જ રહે છે, માત્ર અનુભવની કિંમત બદલાય છે.

આ વાત આપણા સ્વાસ્થ્ય અને હોસ્પિટલોના વ્યવસાયમાં સૌથી વધુ સચોટ સાબિત થાય છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ સરકારી હોસ્પિટલમાં એક ગરીબ દર્દી જાય છે. ત્યાં ડૉક્ટર ઉત્તમ છે અને દવાની ગુણવત્તા પણ શ્રેષ્ઠ છે, પરંતુ વોર્ડની બહાર કલાકો સુધી ધક્કા ખાવા પડે છે અને નર્સ તોછડાઈથી વાત કરે છે. દર્દી સાજો થઈને બહાર નીકળે તો પણ એને સિસ્ટમ પ્રત્યે ભારે કડવાશ રહે છે.

હવે સામે કોઈ મોટી કોર્પોરેટ હોસ્પિટલ જુઓ. ત્યાં પણ પેરાસિટામોલની એ જ ગોળી મળવાની છે. પણ ત્યાં રિસેપ્શન પર હસતો ચહેરો છે, શાંત સંગીત વાગે છે અને ડૉક્ટર દર્દીની પીઠ પર હાથ મૂકીને બે મિનિટ વધારે સાંભળે છે. સારવારમાં વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ કોઈ મોટો તફાવત નથી, પણ દર્દીને લાગે છે કે પોતે સ્વર્ગમાં આવી ગયો. એ હસતાં મોંએ પાંચ ગણું બિલ ચૂકવી દે છે. આ તફાવત દવાનો નથી, મનોવૈજ્ઞાનિક મૂલ્યનો છે.

દુનિયા માત્ર અણુઓથી નથી ચાલતી, અર્થઘટનથી ચાલે છે; સસ્તુ સુધારો ન આપી શકે ત્યાં સારો વ્યવહાર ચમત્કાર સર્જે છે.