ગુણવત્તાનું નિશાન

ઉદ્યોગમાં એક જૂનો નિયમ છે: જો તમે સુધારો માપી ન શકો, તો તે સુધારો નથી. મોટા કારખાનાઓમાં માત્ર માલ બનાવવો પૂરતો નથી હોતો. ઉત્પાદનમાં ખામી શૂન્યની નજીક પહોંચાડવા માટે એક ચોક્કસ માપદંડ નક્કી કરવામાં આવે છે. તેને ક્વોલિટી ટાર્ગેટ કહે છે. આ કોઈ પોકળ આદર્શ નથી, પણ પ્રક્રિયાનું એક સચોટ, માપી શકાય તેવું ભૌતિક બિંદુ છે. જ્યાં સુધી પરિણામ તે કાંટાને ન અડે, ત્યાં સુધી માલ ગોડાઉનની બહાર નીકળતો નથી.

આ વિચાર ટોટલ ક્વોલિટી મેનેજમેન્ટ અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાંથી આવ્યો છે. આ ચોક્કસ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી, પણ જાપાનીઝ અને અમેરિકન ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ દરમિયાન તેનું ઘડતર થયું. જો લક્ષ્ય અસ્પષ્ટ હોય કે 'સારો માલ બનાવવો', તો મજૂરથી માંડીને મેનેજર સુધી બધા છેતરાય છે. તેથી માપદંડ અંકોમાં મુકાય છે: ચોક્કસ વજન, નિર્ધારિત મજબૂતી અને ક્ષતિનું નિશ્ચિત પ્રમાણ.

તકલીફ ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે માણસ સંખ્યાત્મક ઉત્પાદન પાછળ દોડે છે અને ગુણવત્તાનું નિશાન ભૂલી જાય છે. કામનું માત્ર પ્રમાણ વધારવું સહેલું છે; ગુણવત્તા સાચવવી અઘરી છે. સ્પષ્ટ નિશાન ન હોય તો સરેરાશ કામ પણ ઉત્કૃષ્ટ ગણાઈ જાય છે. પરિણામે સંસ્થા કે વ્યક્તિ પોતાની જ બનાવેલી ખામીઓને સામાન્ય ગણીને સ્વીકારી લે છે.

આપણા શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસના બજારમાં આ રોજ દેખાય છે. અમદાવાદ કે રાજકોટના ટ્યુશન સંચાલકો બોર્ડની પરીક્ષા વખતે હજારો વિદ્યાર્થીઓ ભેગા કરે છે. તેમનું ધ્યાન માત્ર વધુ બેચ ભરવા પર હોય છે. પણ કોઈ એક ગંભીર શિક્ષક પોતાનો ક્વોલિટી ટાર્ગેટ નક્કી કરે છે: વર્ગમાં ભણતા દરેક વિદ્યાર્થીના મૂળભૂત ગણિતમાં પચાસ ટકાથી ઓછી ભૂલ ન થવી જોઈએ. તે ભીડ ભેગી કરવાને બદલે વિદ્યાર્થીની સમજણનું ચોક્કસ સ્તર માપે છે. સંખ્યા ઓછી રહે, પણ પરિણામ સજ્જડ મળે છે.

સંખ્યાની ભીડ કરવી સહેલી છે, સાહેબ; ગુણવત્તાનું એક ચોક્કસ નિશાન સાધવું એ સાચી મગજમારી છે.