મૂળગામી શ્રવણ

મોટા ભાગના લોકો સાંભળતા નથી, માત્ર સામેવાળાના અટકવાની રાહ જુએ છે. મગજમાં પહેલેથી જ જવાબ તૈયાર હોય છે. કોઈ દુઃખ રજૂ કરે ત્યારે આપણે તરત મફતની સલાહ આપવા બેસી જઈએ છીએ. આ સાંભળવું નથી, અહંકારનું પ્રદર્શન છે. મૂળગામી શ્રવણ એટલે સામા માણસને સુધારવા કે તેના પ્રશ્નો ઉકેલવાના ઇરાદા વગર તેને સંપૂર્ણ સ્વીકાર સાથે સાંભળવો. તેમાં શબ્દોની પાછળ રહેલી અસહાયતા પકડવાની હોય છે, પોતાના અભિપ્રાયોને દરવાજા બહાર રાખીને.

આ સંકલ્પના મનોવિજ્ઞાની ક્રિશ્ચિયન વાન ન્યુવરબર્ગ અને રોબર્ટ બિસ્વાસ-ડિનરે પોતાના પુસ્તકમાં વ્યવસ્થિત કરી છે. સામાજિક આંદોલનો અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે કામ કરતી કેટલીક સંસ્થાઓ પણ આ પદ્ધતિ વાપરે છે. સામાન્ય શ્રવણમાં આપણું ધ્યાન માત્ર માહિતી એકઠી કરવા પર હોય છે. અહીં હેતુ માત્ર સમજવાનો નથી, પણ સામેની વ્યક્તિ સાથે પૂર્વગ્રહ વગરનું માનવીય જોડાણ સાધવાનો છે. સામેવાળાને લાગે કે તેનું અસ્તિત્વ સ્વીકારાયું છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રશ્ન પૂછનાર હંમેશાં ઉકેલ શોધતો હોય છે. હકીકતમાં માણસ ઘણી વાર માત્ર સાંભળનાર શોધતો હોય છે. જ્યારે તમે તરત સલાહ ફેંકો છો, ત્યારે તમે સામા માણસની લાગણીને બરતરફ કરો છો. મૂળગામી શ્રવણ માટે ધીરજ જોઈએ. તેમાં પોતાની બુદ્ધિનું પ્રદર્શન બંધ કરવું પડે છે. ચૂપ રહેવું એ પણ એક શક્તિ છે, જે આજના ઘોંઘાટિયા સંસારમાં લગભગ લુપ્ત થઈ ગઈ છે.

સિવિલ હોસ્પિટલની ભીડમાં બેઠેલા ડૉક્ટર અરવિંદભાઈનો દાખલો લો. ગામડેથી આવેલી વૃદ્ધ માજી પોતાની જૂની બીમારી વર્ણવતી વખતે રડી પડે છે. જુનિયર ડૉક્ટર તરત રિપોર્ટ અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન આગળ ધરીને તેને ચૂપ કરી દેશે. પણ અરવિંદભાઈ પેન બાજુ પર મૂકીને માજીની આંખોમાં જોઈને બે મિનિટ શાંતિથી બેસે છે. કોઈ દખલ નહીં, કોઈ ઉતાવળ નહીં. દવા તો પછી પણ લખાશે, પણ એ બે મિનિટની સ્વીકૃતિ દર્દીના અડધા ભારને ઉતારી દે છે.

ઉકેલ આપવો સહેલો છે, સાંભળવું અઘરું છે; કારણ કે સલાહ આપવામાં અહંકાર પોષાય છે અને સાંભળવામાં અહંકાર ઓગાળવો પડે છે.