રેમ મોડેલ

કોઈપણ સંબંધમાં ગરબડ ત્યારે થાય છે જ્યારે ગાડી પાટા પરથી ઊતરી જાય. મનોવૈજ્ઞાનિક જોન વેન એપે સંબંધોની ગતિ માપવા માટે એક સીધું ગણિત આપ્યું, જેને 'રેમ મોડેલ' કહે છે. આ મોડેલ પાંચ સ્તંભો પર ઊભું છે: જાણવું, વિશ્વાસ કરવો, આધાર રાખવો, કમિટમેન્ટ આપવું અને શારીરિક કે અંગત નિકટતા કેળવવી. નિયમ લોખંડી છે: આગલો સ્તંભ પાછલા સ્તંભ કરતાં ક્યારેય મોટો ન થવો જોઈએ. તમે જેને પૂરતો જાણતા નથી, તેના પર પૂરો વિશ્વાસ ન મૂકી શકાય. જેના પર વિશ્વાસ નથી, તેના પર નિર્ભર ન રહેવાય. આ ક્રમ તૂટે એટલે અકસ્માત નક્કી.

આ વિચાર સંબંધો અને લગ્નજીવનના અભ્યાસમાંથી આવ્યો, પણ એનું અસલ જોર માણસને પારખવાની કળામાં છે. આપણી તકલીફ એ છે કે આપણે માણસને જાણતા ઓછા હોઈએ છીએ અને લાગણીશીલ થઈને પહેલેથી જ સર્વસ્વ સોંપી દઈએ છીએ. બુદ્ધિ પાછળ રહી જાય છે અને ભરોસો આગળ દોડે છે. જ્યારે તમે કોઈને પૂરા ઓળખ્યા વગર જ એના પર આધાર રાખવા માંડો, ત્યારે છેતરાવાની પૂરી વ્યવસ્થા તમે પોતે જ કરી આપી હોય છે. સંબંધ ધીમે ધીમે પાકે, ઉતાવળે નહીં.

ગુજરાતી પેઢીઓ અને વેપાર આ મોડેલની ઉત્તમ પ્રયોગશાળા છે. કાલુપુરના બજારમાં કાપડના જૂના વેપારી કાંતિભાઈ પાસે કોઈ નવો દલાલ આવે છે. દલાલ મીઠી વાતો કરે છે, ચા પીવડાવે છે અને મોટો નફો બતાવે છે. કાંતિભાઈ એ માણસનું બજારમાં વજન કેટલું છે એ તપાસતા નથી. ઓળખાણ હજુ બે અઠવાડિયાંની છે, પણ કાંતિભાઈ પાંચ લાખનો માલ ઉધાર આપી દે છે. જાણકારી શૂન્ય હતી, પણ વિશ્વાસ સો ટકા મુકાઈ ગયો. મહિને ખબર પડે છે કે દલાલ દુકાન વધાવીને રફૂચક્કર થઈ ગયો. કાંતિભાઈ વેપારમાં નહીં, ક્રમની ભૂલમાં હારી ગયા.

ધંધો હોય, દોસ્તી હોય કે ભાગીદારી—રેમ મોડેલ સ્પીડોમીટર જેવું કામ કરે છે. એ યાદ અપાવે છે કે ઉતાવળ કરવી એ આંધળાપણાની નિશાની છે. સામેવાળાને જોવો, એની ટેવો પારખવી, મુશ્કેલીમાં એ કેમ વર્તે છે તે માપવું. પછી જ તિજોરી કે હૃદયની ચાવી સોંપવી. જ્યારે જાણકારીનો પાયો મજબૂત હોય, ત્યારે જ વિશ્વાસની દીવાલ ટકે છે.

જે માણસને તમે પૂરો ઓળખતા નથી, એને મોટો ચેક આપવો અને દિલ આપવું—બંને એક જ જાતની આત્મહત્યા છે.