રેચેટ અસર

મિકેનિકલ રેચેટ એક એવો દાંતાદાર ચક્ર હોય છે જે માત્ર આગળ જ ફરે છે. પાછળ ફરવા જાય ત્યાં જ એક ખીલી તેને રોકી દે છે. અર્થશાસ્ત્ર અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ સિદ્ધાંત એક કડવી હકીકત સમજાવે છે: આપણો ખર્ચ, સુવિધાઓ અને અપેક્ષાઓ એકવાર વધે પછી ક્યારેય જૂના સ્તરે પાછા નથી આવતા. કોઈ અસામાન્ય પરિસ્થિતિમાં લાઇફસ્ટાઇલ ઊંચે ચડી જાય, પછી પરિસ્થિતિ સામાન્ય થાય તો પણ માણસ નીચે ઊતરવા તૈયાર નથી થતો. આગળ વધવું સહેલું છે, પાછળ હઠવું અસંભવ.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રીઓએ સરકારી ખર્ચ સમજાવવા માટે વાપર્યો હતો. યુદ્ધ કે કટોકટી આવે ત્યારે સરકારો કરવેરા અને ખર્ચા વધારી દે છે. કટોકટી પૂરી થઈ જાય છતાં તે ખર્ચા ક્યારેય જૂના સ્તરે પાછા ઘટતા નથી. બજેટ આગળ જ ધપે છે. વ્યક્તિગત જીવનમાં પણ આ જ મિકેનિઝમ કામ કરે છે. માણસ પોતાની આવક વધતાંની સાથે જ જીવનધોરણ વધારી લે છે, જેને તે પછીથી 'મૂળભૂત જરૂરિયાત' માની બેસે છે.

આ અસર માણસને આજીવન દોડતો રાખે છે. પગાર વધે ત્યારે માણસ મોંઘી કાર ખરીદે છે. થોડા મહિનામાં એ લક્ઝરી સામાન્ય બની જાય છે. હવે જો નોકરી જાય કે પગાર ઘટે, તો એ જ કાર વેચીને ફરી બસ કે રિક્ષામાં બેસવાનું તેના અહંકાર માટે ઝેર સમાન બની જાય છે. રેચેટ એકવાર આગળ ફરી ચૂક્યો છે. રિવર્સ ગિયર તૂટી ગયો છે. માણસ સુખ પાછળ નહીં, પણ પોતાની ઊંચી થઈ ગયેલી નવી ટેવો જાળવવા માટે ગુલામ બને છે.

આનું જીવંત ઉદાહરણ ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ પરિવારોમાં જોવા મળે છે. શરૂઆતમાં નડિયાદ કે મહેસાણાથી ગયા ત્યારે બે રૂમના સસ્તા એપાર્ટમેન્ટમાં ચાર જણા ખુશીથી રહેતા હતા. પછી ડોલર વધ્યા, મોટો બંગલો આવ્યો, ક્રેડિટ કાર્ડ પર બે ગાડીઓ આવી અને દર વેકેશને મોંઘી ટ્રીપ ગોઠવાવા લાગી. આજે જો અમેરિકામાં મંદી આવે કે આઇટી સેક્ટરમાં નોકરી પર સંકટ આવે, તો પણ એ મોટો બંગલો વેચીને જૂના સ્તરે જવું એમના માટે અશક્ય છે. સમાજમાં મોભો ઘટવાનો ડર એ દાંતાદાર ચક્રને પાછળ ફરવા નથી દેતો.

જીવનધોરણ વધારવું એ પસંદગી છે, પણ તેને પાછું ખેંચવું એ બલિદાન લાગે છે. રેચેટ તમને હંમેશાં આગળ ધકેલશે, કંગાળ થવા સુધી.