રિકર્ઝન સિદ્ધાંત

કોઈ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે તેની અંદર જ તેના જેવી નાની સમસ્યા ઊભી કરવી એટલે રિકર્ઝન. ગણિત અને કમ્પ્યુટર સાયન્સનો આ પાયાનો નિયમ છે. એક મોટો કોયડો સીધો નથી ઉકલતો. તમે એને તોડીને એના જેવો જ એક સહેલો, નાનો ટુકડો બનાવો છો. એ નાનો ટુકડો પોતાનાથી નાના ટુકડાને બોલાવે છે. આ સિલસિલો ત્યાં સુધી ચાલ્યા કરે જ્યાં સુધી સૌથી છેલ્લો, સાવ સીધો પાયો ન આવી જાય. આને પ્રોગ્રામિંગમાં બેઝ કેસ કહે છે. જેવો પાયો મળે, એટલે આખી ઇમારત ઊંધી દિશામાં આપોઆપ ચણાઈ જાય છે. રશિયન ઢીંગલી જેવો ખેલ છે. એક ઢીંગલી ખોલો એટલે બીજી નીકળે, બીજીમાંથી ત્રીજી.

આ વિચાર કોઈ એક મેનેજમેન્ટ ગુરુની ઉપજ નથી. ગણિતશાસ્ત્રીઓએ સદીઓથી આનો ઉપયોગ કર્યો છે અને પછી નોઆમ ચોમ્સ્કી જેવા ભાષાશાસ્ત્રીઓએ માનવ મગજની વાક્યરચના સમજવા આ સિદ્ધાંત વાપર્યો. કમ્પ્યુટરમાં જ્યારે પણ કોઈ મોટું કામ વારંવાર લૂપમાં ફસાયા વગર પૂરું કરવું હોય, ત્યારે એન્જિનિયર રિકર્ઝિવ ફંક્શન લખે છે. આ આળસુ લોકોની અતિ-બુદ્ધિશાળી રીત છે. આખું જંગલ એકસાથે કાપવાને બદલે માત્ર એક ઝાડ કાપો, અને બાકીના ઝાડ માટે એ જ નિયમ લાગુ કરી દો. જો બેઝ કેસ નક્કી ન હોય તો કમ્પ્યુટર હેંગ થઈ જાય. અનંત ભૂલભુલામણી સર્જાય.

આપણી ઓફિસો અને સ્ટાર્ટઅપ્સમાં આ નિયમ રોજ ઊંધો ચાલતો દેખાય છે. બેંગલુરુ કે અમદાવાદના કોઈ ટેક સ્ટાર્ટઅપમાં જુઓ. સીઈઓ નવી એપ્લિકેશન બનાવવાનું કામ પ્રોડક્ટ મેનેજરને સોંપે છે. મેનેજર પોતે કામ કરવાને બદલે સીધા ત્રણ ટીમ લીડરને એ જ કામ વહેંચી દે છે. ટીમ લીડર પાંચ જુનિયર ડેવલપર્સને બોલાવીને ફરી એ જ મીટિંગ કરે છે. કામ પોતાની જ નાની નકલ બનતું જાય છે. જો આખી કડીમાં છેલ્લે કોડિંગ કરનાર માણસ પાસે સ્પષ્ટ અંતિમ લક્ષ્ય ન હોય, તો આખી ઓફિસ માત્ર મીટિંગોના અનંત ચક્રમાં સબડ્યા કરશે.

જિંદગીના મોટા પ્રશ્નો પણ આ જ રીતે ઉકેલાય છે. આખું પુસ્તક લખવું અશક્ય લાગે, પણ એક પ્રકરણ લખવું શક્ય છે. એ પ્રકરણ ન લખાય તો એક ફકરો લખો. જ્યાં સુધી હાથમાં આવે એવો નાનો ટુકડો ન મળે ત્યાં સુધી ખુદને તોડતા રહો. સમસ્યા મોટી નથી હોતી, આપણી એને વિભાજિત કરવાની ધીરજ ખૂટી જાય છે.

મોટી મુશ્કેલીને નાની મુશ્કેલીઓમાં તોડતાં શીખો, બાકી અનંત લૂપમાં જીવતાં કમ્પ્યુટર પણ થાકી જાય છે.