રેડશર્ટિંગ

કોઈ સ્પર્ધામાં ઉતરતા પહેલા જાણીજોઈને એક આખું વર્ષ પાછળ હટી જવું. પોતાની ઉંમર કે ક્ષમતાનો ફાયદો મેળવવા માટે પ્રવેશ મોડો કરવો. અમેરિકન કૉલેજ ફૂટબોલમાં આ શબ્દ જન્મ્યો. જે ખેલાડીને ટીમમાં લીધો હોય પણ મેચ ન રમાડવો હોય, તેને પ્રેક્ટિસ દરમિયાન લાલ ટી-શર્ટ પહેરાવતા. નિયમ એવો કે તેનો ચાર વર્ષનો ખેલ-સમય વપરાય નહીં. એક વર્ષ વધારાનું શરીર કસવા મળે, યુક્તિઓ શીખવા મળે અને પછી જ્યારે એ મેદાનમાં ઉતરે ત્યારે બાકીના નવા નિશાળિયાઓ કરતાં વધુ કદાવર અને પાકો હોય.

આ વિચાર ધીમે ધીમે રમતોમાંથી શાળાઓમાં પહોંચ્યો અને માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાના પુસ્તક 'આઉટલાયર્સ'માં એને ચર્ચામાં મૂક્યો. મા-બાપ પોતાના બાળકને એક વર્ષ મોડું કિન્ડરગાર્ટનમાં મૂકવા લાગ્યા. વર્ગના બાકીના પાંચ વર્ષના બચ્ચાઓ સામે છ વર્ષનું બાળક શારીરિક અને માનસિક રીતે મોટું હોય. એ લીડર બને, એનો આત્મવિશ્વાસ વધે અને જિંદગીભર આ એક વર્ષની ચોરી એને ફાયદો કરાવ્યા કરે. સમાન નિયમોવાળી સ્પર્ધામાં પોતાની ઉંમર વધારીને લાભ ખાટવાની આ ચાલાકી છે.

આપણી હોસ્પિટલો અને તબીબી શિક્ષણમાં આ ખેલ બહુ પરિચિત છે. ધારો કે એક યુવાન ડોક્ટર એમ.બી.બી.એસ. પૂરું કરીને તરત પીડિયાટ્રિક્સ કે સર્જરીની પી.જી. પ્રવેશ પરીક્ષા આપવાને બદલે એક વર્ષ 'ડ્રોપ' લે છે. કોઈ ક્લિનિકમાં બેસતો નથી, દર્દી અડતો નથી, બસ હોસ્ટેલના અંધારા ઓરડામાં પુસ્તકો ઘૂંટે છે. બીજી તરફ એનો સહપાઠી તરત પરીક્ષા આપીને રેસિડેન્ટ ડોક્ટર બની સીધો ઇમર્જન્સી વૉર્ડમાં લોહી અને પરસેવો વેઠે છે. બે વર્ષ પછી જ્યારે પહેલો ડ્રોપર પરીક્ષા પાસ કરીને હોસ્પિટલમાં આવે છે, ત્યારે એ ચોપડીના જ્ઞાનમાં આગળ હોય છે, પણ હાથ ધ્રૂજતા હોય છે.

રેડશર્ટિંગ તમને કાગળ પર અને રેન્કિંગમાં મોટો ફાયદો આપી શકે છે. પણ વાસ્તવિક જિંદગી કોઈ સ્પોર્ટ્સ લીગ નથી જ્યાં નિયમો સ્થિર રહે. તમે સમયને છેતરીને શરૂઆત મોડી કરી શકો, પણ મેદાનમાં મળતા સાચા અનુભવોનો કોઈ શોર્ટકટ હોતો નથી.

રેસમાં મોડા દોડવાનું શરૂ કરીને પહેલો નંબર લાવવો સહેલો છે, પણ એ જીતમાં વિજય કરતાં વયનો ભાર વધુ હોય છે.