રિલેપ્સ પ્રિવેન્શન મોડેલ

ખરાબ આદત છોડવી સહેલી છે, પણ જૂના ખાડામાં ફરી ન પડવું અઘરું છે. માણસ કોઈ વ્યસન કે નુકસાનકારક ટેવ છોડે ત્યારે માને છે કે યુદ્ધ પૂરું થઈ ગયું. અસલમાં લડાઈ ત્યાંથી શરૂ થાય છે. એક નાની ભૂલ થાય અને માણસ હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે. આ માનસિક પતનને રોકવા માટે મનોવૈજ્ઞાનિક જી. એલન મારલેટે ૧૯૮૦ના દાયકામાં આ મોડેલ આપ્યું. એમણે સ્પષ્ટ ભેદ પાડ્યો: એકાદ વાર લપસવું અલગ વાત છે અને સાવ ઊંધા માથે પછડાવું સાવ જુદી વાત છે.

આ મોડેલ કહે છે કે સંકલ્પ તૂટે ત્યારે મોટો ગુનેગાર સંજોગ નથી, તમારું અતિ-નાટક છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘એબ્સટીનન્સ વાયોલેશન ઈફેક્ટ’ કહે છે. ધારો કે તમે વજન ઘટાડવા મીઠાઈ છોડી છે. લગ્નમાં એક ગુલાબજાંબુ ખાઈ લીધું. સામાન્ય માણસ શું વિચારશે? ‘હવે બધું પતી ગયું, મારો કોઈ કંટ્રોલ નથી.’ પછી એ પાંચ બીજાં ગુલાબજાંબુ ગટગટાવી જાય છે. એક નાની ચૂકને કારણે આખી લડાઈ હારી જવી એ આપણી મૂર્ખાઈ છે. લપસવું એ કુદરતી છે, પણ એને બહાનું બનાવીને જૂની ગંદકીમાં પાછા કૂદી પડવું એ પરાજય છે.

આપણા મધ્યમવર્ગીય જીવનમાં ક્રેડિટ કાર્ડ અને લોનના હપ્તાનું પણ આવું જ છે. માની લો કે અશોકભાઈએ નક્કી કર્યું કે બિનજરૂરી ખર્ચા બંધ કરીને દેવું ચૂકવવું છે. ચાર મહિના એમણે સંયમ રાખ્યો અને બચત કરીને ત્રણ હપ્તા એડવાન્સ ભર્યા. પણ દિવાળી આવી, મોલની સેલમાં નવો સ્માર્ટફોન દેખાયો અને એમણે ક્રેડિટ કાર્ડ ઘસી નાખ્યું. ચાલીસ હજારનું નવું દેવું થયું. હવે અશોકભાઈ હારી ગયા. એમણે વિચાર્યું કે મારાથી બચત નહીં થાય, આપણે તો આવા જ રહેવાના. પરિણામે બીજા મહિને ટીવી પણ ઈએમઆઈ પર ઉપાડી લાવ્યા. એક ભૂલને એમણે પોતાનો કાયમી સ્વભાવ માની લીધો.

આ મોડેલ ચેતવણી આપે છે કે ઊંચા જોખમવાળા સંજોગો ઓળખો. ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ ચૂકવતી વખતે ક્યારે નબળા પડો છો તે પહેલેથી જાણો. જ્યારે લપસો ત્યારે જાતને ગાળો ભાંડવાને બદલે શાંતિથી ગાડી ફરી પાટા પર લાવો. રસ્તો ભટકાયા પછી આગળ ચાલવાનું હોય, ખાડામાં સૂઈ જવાનું ન હોય. આત્મનિયંત્રણ કોઈ કાચનું વાસણ નથી કે એક તિરાડ પડતાં કચરાપેટીમાં ફેંકી દેવું પડે.

સંકલ્પ તૂટવો એ અકસ્માત છે, પણ પછી જાણીજોઈને ખાડામાં આળોટવું એ માનસિક આળસ છે.