ભ્રમણ એન્ટ્રોપી

તમે આખો દિવસ એક જ ખુરશી, એક જ રસ્તો અને એક જ ઓરડામાં વિતાવો છો ત્યારે મગજ સુકાઈ જાય છે. વિજ્ઞાનમાં ભૌતિક હલનચલનની આ વિવિધતાને માપવા માટે એક રસપ્રદ સંજ્ઞા છે: રોમિંગ એન્ટ્રોપી. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તમે તમારા ભૌગોલિક પરિસરમાં કેટલા વૈવિધ્યસભર અને અણધાર્યા આંટાફેરા મારો છો તેનો આ આંક છે. જે માણસ જેટલા નવા રસ્તા માપે છે, અજાણી ગલીઓમાં વળે છે અને નવી જગ્યાઓ ખૂંદે છે, તેની રોમિંગ એન્ટ્રોપી ઊંચી ગણાય છે.

આ વિચાર ૨૦૧૩માં જુલિયા ફ્રોઈન્ડ અને સાથીદારોના સંશોધનમાંથી આવ્યો અને પાછળથી મનોવિજ્ઞાની કેથરિન હાર્ટલીએ માણસો પરના અભ્યાસ દ્વારા તેને લોકપ્રિય બનાવ્યો. સંશોધકોએ જોયું કે જે દિવસોમાં માણસની ભ્રમણ વિવિધતા વધારે હોય છે, તે દિવસોમાં તેનું મગજ વધુ ખુશ અને તાજગીભર્યું રહે છે. મગજ માત્ર બેસીને વિચારવાનું સાધન નથી. તે પગ સાથે જોડાયેલું એન્જિન છે. નવા દ્રશ્યો, નવી ગંધ અને અજાણ્યા વળાંકો મગજમાં નવચેતના પૂરે છે. બંધિયારપણું માણસને અંદરથી સડાવી દે છે.

આધુનિક શહેરી જિંદગી એક ખતરનાક બીબામાં ઢળી ગઈ છે. ફ્લેટથી લિફ્ટ, લિફ્ટથી ગાડી અને ગાડીથી એરકન્ડિશન્ડ કેબિન. આ વર્તુળમાં સુરક્ષા છે, પણ ઉત્સાહ મરી પરવારે છે. રોમિંગ એન્ટ્રોપી ઘટે એટલે ડિપ્રેશન અને કંટાળો વધે. આપણે જેને માનસિક થાક કહીએ છીએ, તે ઘણી વાર શારીરિક અપરિવર્તનશીલતા સિવાય કશું નથી હોતું. મનને બદલવા માટે વિચાર બદલવાની જરૂર નથી પડતી, ઘણી વાર માત્ર ભૂગોળ બદલવી પૂરતી હોય છે.

નવરાત્રિના ઉત્સવનું ચિત્ર જુઓ. શેરીના જે વડીલો આખું વર્ષ ઘરના ઓટલે કે સોફા પર ચોંટેલા રહે છે, તેઓ આસો મહિનામાં અચાનક જીવંત થઈ ઊઠે છે. તેઓ અંબાજીના દર્શને નીકળે છે, સોસાયટીના પાંડાલના આંટા મારે છે, જુદા જુદા ગરબા મંડળો જોવા પાડોશી ગામોમાં ભટકે છે. મંદિર ટ્રસ્ટના કામકાજ માટે ક્યારેક બજારમાં તો ક્યારેક લાઇટવાળાની દુકાને દોડાદોડ કરે છે. આ ઉત્સવ માત્ર ભક્તિ નથી, તેમની રોમિંગ એન્ટ્રોપીનો મોટો કૂદકો છે. તેમની ચાલ બદલાય છે, આંખોમાં ચમક પાછી આવે છે.

જે માણસ રોજ એક જ ખાંચામાં ચાલે છે તે જીવતો નથી, માત્ર ઘસાય છે.