ચકરાવો સંચાલન પદ્ધતિ

ટ્રાફિક સિગ્નલ પર લાલ લાઈટ થાય એટલે બધા અટકે. લીલી થાય એટલે દોડે. એક કેન્દ્રીય સ્વિચ આખા ચાર રસ્તાનું ભાગ્ય નક્કી કરે છે. ચકરાવો એટલે કે ટ્રાફિક સર્કલ સાવ ઊંધી રીતે કામ કરે છે. ત્યાં કોઈ બત્તી નથી હોતી. કોઈ સિપાહી વ્હીસલ વગાડીને હુકમ કરતો નથી. ગાડી ચલાવનાર પોતે સામેની સ્થિતિ જુએ છે, ઝડપ ધીમી કરે છે અને રસ્તો ખાલી મળે તેમ આગળ નીકળી જાય છે. આ જ વ્યવસ્થા જ્યારે કંપનીઓ કે વ્યવસાય ચલાવવામાં વપરાય ત્યારે તેને રાઉન્ડઅબાઉટ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કહે છે.

આ વિચાર વ્યવસ્થા સિદ્ધાંત અને આધુનિક વહીવટી શાસ્ત્રમાંથી આવે છે. કોઈ એક વિચારકે આ ચોક્કસ નામ ક્યારે પાડ્યું તેની પાકી તારીખ નથી, પણ વિચાર સો ટકા બ્રિટિશ ટ્રાફિક વ્યવસ્થાના તર્ક પરથી આવ્યો છે. ટોચ પર બેઠેલો સાહેબ દરેક નાની વાતનો ફેંસલો કરે તો આખી વ્યવસ્થા જામ થઈ જાય. જ્યારે નિર્ણયો સીધા ફિલ્ડ પર ઊભેલા માણસો લેવા માંડે, ત્યારે વહીવટ અટક્યા વગર પાણીની જેમ વહેતો રહે છે. નિયમ બહુ સાદો છે: કેન્દ્રીય નિયંત્રણ ઘટાડો અને સ્થાનિક સમજદારી વધારો.

ગુજરાતી પેઢીઓ આ મોડેલ વર્ષોથી લોહીમાં ઉતારીને બેઠી છે. સુરતના હીરા બજારમાં કે અમદાવાદના કાલુપુરના તેજાના બજારમાં કોઈ મોટો કોર્પોરેટ મેનેજર નથી હોતો. બાબુભાઈની કાપડની દુકાને ગ્રાહક આવે ત્યારે કાઉન્ટર પર બેઠેલો મુનીમ કે સેલ્સમેન શેઠને ફોન કરવા નથી દોડતો. ગ્રાહકની આંખો વાંચીને તે સ્થળ પર જ બે ટકા ભાવ તોડી આપે છે કે ઉધારની મુદત લંબાવી દે છે. દરેક નાની છૂટછાટ માટે મુખ્ય ગાદી પરથી પરવાનગી લેવી પડે તો ગ્રાહક બાજુની દુકાને જતો રહે. આ વેપારી સર્કલ જાતે ટ્રાફિક સંભાળી લે છે.

મોટી કંપનીઓ આ વાત ભૂલીને દરેક કાગળ પર ત્રણ સહીઓ માંગે છે. પરિણામે ફાઈલો અટકે છે અને તકો મરી જાય છે. કેન્દ્રીય આદેશ કરતા પરસ્પરનું તાલમેલ હંમેશાં વધારે ઝડપી હોય છે. જ્યાં સુધી રસ્તા પર ચાલનારાઓને મૂળ નિયમ ખબર હોય, ત્યાં સુધી લાલ બત્તીની ગુલામી કરવાની કોઈ જરૂર નથી રહેતી.

ચોકીદાર દરેક નાકે ઊભો રાખશો તો ટ્રાફિક જામ જ થશે; રસ્તો ઓળંગવાનું ડહાપણ ડ્રાઈવરને સોંપવું પડે છે.